Aμνήμονες και… ευτυχείς!

Στην ταινία «H αιώνια λιακάδα ενός καθαρού μυαλού», οι ανθρώπινες
αναμνήσεις σβήνονται όσο εύκολα γράφονται. Σχέσεις που πήγαν στραβά,
τραυματικές εμπειρίες από την παιδική ηλικία, πρόσωπα που μας πληγώνουν, όλα
διαγράφονται αναίμακτα κι ανώδυνα με το πάτημα μερικών κουμπιών στον
υπολογιστή και ένα κράνος φορεμένο στο κεφάλι.

Στην ταινία «H αιώνια λιακάδα ενός καθαρού μυαλού» οι πρωταγωνιστές χάνουν ένα μεγάλο κομμάτι των αναμνήσεών τους με τη βοήθεια γιατρών, τεχνικών και ειδικού εξοπλισμού. Οι επιστήμονες πειραματίζονται για να πετύχουν κάτι αντίστοιχο και εκτός Χόλιγουντ

Αρκετές ταινίες έχουν ασχοληθεί με τη μνήμη, αλλά εξίσου δημοφιλές είναι το
θέμα και στα εργαστήρια των επιστημόνων. Οι ειδικοί στην επιστήμη του νευρικού
συστήματος αναζητούν τρόπους για να βελτιώσουν τη μνήμη ή να σβήσουν όσα μας
πληγώνουν. Τα χάπια διαχείρισης μνήμης δεν ανήκουν στη σφαίρα της
επιστημονικής φαντασίας αλλά, όπως αναφέρει το online περιοδικό του «BBC»,
αναπτύσσονται σε πειράματα για να δοκιμαστούν στην πράξη.

Σύμφωνα με τον Έρικ Κάντελ, ερευνητή της μνήμης στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και
κάτοχο του βραβείου Νόμπελ, φάρμακα που βελτιώνουν ή διαγράφουν τις αναμνήσεις
ίσως είναι διαθέσιμα σε πέντε με δέκα χρόνια. Περισσότερα από 40 τέτοια
φάρμακα βρίσκονται στο στάδιο κλινικών δοκιμών από τον αμερικανικό οργανισμό
τροφίμων και φαρμάκων.

Σβήνοντας τη μνήμη. Όσα συμβαίνουν στην ταινία, απασχολούν ήδη τους
επιστήμονες. Κάποιοι μάλιστα ισχυρίζονται ότι μπορούν να σβήσουν από τη μνήμη
ενός ανθρώπου ένα τραυματικό γεγονός. H μελέτη των μηχανισμών της μνήμης έχει
δώσει πολλές πληροφορίες στους ειδικούς. Θεωρητικά, επεμβαίνοντας στη
διαδικασία του σχηματισμού των αναμνήσεων, αυτές μπορούν να διαγραφούν.

Οι αναμνήσεις διατηρούνται αρχικά στο τμήμα του εγκεφάλου που ονομάζεται
ιππόκαμπος. Για να γίνουν μόνιμες, απαιτείται μία σειρά βιοχημικών μηχανισμών
που οδηγούν στη σύνθεση νέων πρωτεϊνών, οι οποίες μετακινούνται στις συνδέσεις
μεταξύ των νευρικών κυττάρων (τις συνάψεις). Όλα αυτά γίνονται λίγες ώρες μετά
το γεγονός που δημιούργησε την ανάμνηση.

Αν στο μεταξύ, εξηγεί ο επιστήμονας Στίβεν Ρόουζ στην εφημερίδα «Guardian»,
γίνει επέμβαση με φάρμακα, η διαδικασία μπορεί να εμποδιστεί και η ανάμνηση να
σβηστεί. Άρα, ο γιατρός πρέπει να μπλοκάρει τη διάδοση των νευρικών σημάτων τα
πρώτα λεπτά μετά το γεγονός που δημιουργεί την ανάμνηση ή να εμποδίσει τη
σύνθεση των πρωτεϊνών τις πρώτες ώρες. Βέβαια, το πρόβλημα είναι ότι αν
περάσει το κρίσιμο διάστημα, η ανάμνηση γίνεται μόνιμη.

H μελέτη των μηχανισμών της μνήμης έχει δώσει πολλές πληροφορίες στους ειδικούς. Θεωρητικά, επεμβαίνοντας στη διαδικασία του σχηματισμού των αναμνήσεων, αυτές μπορούν να διαγραφούν

Το πείραμα – το σκεπτικό. Όμως, πριν από τέσσερα χρόνια ένα πείραμα με
ζώα από την Καρίμ Νέιντερ στη Νέα Υόρκη απέδειξε ότι οι αναμνήσεις μπορούν να
γίνουν και πάλι «ευάλωτες» ακόμα κι αν έχει περάσει πολύς καιρός. Αν το ίδιο
ισχύει για τους ανθρώπους, αρκεί το άτομο να βρεθεί τεχνητά στις ίδιες
συνθήκες που δημιούργησαν την αρχική ανάμνηση. Σε αυτή την περίπτωση γίνεται η
ίδια διαδικασία στον εγκέφαλο και υπάρχει ξανά η ευκαιρία επέμβασης με
φαρμακευτικές ουσίες που την μπλοκάρουν. Το σκεπτικό δεν είναι παράλογο κι
έχει πείσει τους ερευνητές να το δοκιμάσουν στην πράξη.

Ο αμερικανικός στρατός χρηματοδοτεί έρευνες που μοιάζουν με το σενάριο του
Τσάρλι Κάουφμαν. Δοκιμάζονται τεχνικές προσομοίωσης μηχανισμών του εγκεφάλου,
κατά τις οποίες παλμοί μαγνητικών πεδίων κατευθύνονται σε συγκεκριμένες
περιοχές του ανθρώπινου μυαλού μπλοκάροντας προσωρινά πνευματικές διαδικασίες.

Φαρμακευτικές ουσίες. Στην ταινία, οι αναμνήσεις διαγράφονται από
τεχνικούς που στοχεύουν συγκεκριμένα τμήματα του εγκεφάλου, τα οποία τις
περιέχουν. Στην πραγματικότητα όμως δεν αποθηκεύονται σε κάποιες περιοχές,
αλλά σε διάσπαρτα δίκτυα συνάψεων. Γι’ αυτό κάποιοι σκέφτονται πως η απάντηση
είναι φάρμακα που μπλοκάρουν τη διανομή νευρικών σημάτων σε ολόκληρο τον
εγκέφαλο. Όμως, τέτοιου είδους τοξικές ουσίες κρύβουν τον κίνδυνο σοβαρής
βλάβης και οι αντενδείξεις μπορεί να είναι χειρότερες από το μετατραυματικό
στρες που θέλουν να θεραπεύσουν.

Πολλές φαρμακευτικές εταιρείες στην Αμερική επιχειρούν να συνθέσουν ουσίες που
θα βελτιώσουν τη μνήμη. H διαγραφή της είναι η ακριβώς αντίθετη διαδικασία. Οι
επιστήμονες πιστεύουν πως αν καταφέρουν να τη βελτιώσουν μπορούν και να τη
διαγράψουν.

Ταινίες με θέμα τη διαγραφή της μνήμης

H απώλεια μνήμης είναι από τα αγαπημένα θέματα του Χόλιγουντ. Στο
«Δίχως ταυτότητα» του 2002 ο μυστικός πράκτορας (με τον Ματ Ντέιμον) υπέφερε
από αμνησία, ξεχνώντας πληροφορίες που είχε ήδη στη μνήμη του. Ίδια συμπτώματα
παρουσίασε και ο Γκρέγκορι Πεκ στην ταινία του Χίτσκοκ «Νύχτα αγωνίας» του
1945.

Το «Μεμέντο» του 2000 με τον Κρίστοφερ Νόλαν είναι από τις κλασικές ταινίες
περί αμνησίας που έχουν μείνει στη μνήμη των σινεφίλ για την πρωτοτυπία της.
Εκεί ο πρωταγωνιστής δεν χάνει τις αναμνήσεις του, αλλά δεν προλαβαίνει καν να
τις σχηματίσει. Δεν είναι από τα δημοφιλή είδη αμνησίας στον κινηματογράφο,
αλλά είναι το βασικό γνώρισμα των ασθενών με Αλτσχάιμερ, οι οποίοι δεν μπορούν
να μάθουν καινούργια πράγματα.

Στην κατηγορία των ταινιών διαγραφής της μνήμης, εκτός από την «Αιώνια λιακάδα
ενός καθαρού μυαλού», ανήκει και η περυσινή «Αποζημίωση» του Τζον Γου.

Αυτόματη διαγραφή για επιβίωση…

Ο εγκέφαλος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα να ξεχνάει κι όχι μόνο
να θυμάται για μία ολόκληρη ζωή. H αυτόματη διαγραφή δυσάρεστων αναμνήσεων με
τις οποίες μάς κατακλύζουν τα αισθητήρια όργανα είναι ίσως απαραίτητη για την
επιβίωσή μας. Τα ζώα πάντως διαθέτουν εγκεφαλικά συστήματα που τους επιτρέπουν
να σβήνουν την «αχρείαστη» μνήμη, ώστε να προλαμβάνεται η υπερφόρτωση του
εγκεφάλου τους. Πρόσφατα ευρήματα Αμερικανών επιστημόνων για τον μηχανισμό
απώθησης της μνήμης του ανθρώπινου εγκεφάλου μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν
για την ανάπτυξη νέων μεθόδων για άτομα που προσπαθούν να ξεπεράσουν
τραυματικές αναμνήσεις.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου