Aφιέρωμα Eισβολή χωρίς αμερικανική αντίδραση

ΡΟΜΠΕΡΤ ΝΤΙΛΟΝ

O Ετζεβίτ λάτρευε την ευκαιρία που του παρουσιάστηκε

Οι Τούρκοι εισβάλλουν στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου 1974

H πρώτη κίνηση του Κίσινγκερ μετά το ξέσπασμα της κρίσης, όπως γράφει ο ίδιος
στα απομνημονεύματά του, ήταν να στείλει τηλεγραφήματα στην Αθήνα και την
Άγκυρα, κάνοντας σαφές ότι η Ουάσιγκτον δεν στηρίζει την ένωση Ελλάδας –
Κύπρου. Στόχος του, λέει, ήταν να καθησυχάσει τους Τούρκους. Μόλις έγινε
γνωστό ότι ο Μακάριος ήταν ζωντανός, κάποιοι στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ έσπευσαν να
προτείνουν στον Κίσινγκερ να κινηθεί άμεσα για να στηρίξει τον Αρχιεπίσκοπο
και ν’ αποτρέψει την τουρκική εισβολή.

«Ο Τομ Μπόγιατ – και είχε δίκιο – είπε ότι υπήρχε μόνο μία λύση. Να επιστρέψει
ο Μακάριος στην Κύπρο. Πολλοί Αμερικανοί, κι εγώ ήμουν ένας από αυτούς, δεν
συμπαθούσαν τον Μακάριο. Ήταν ένας υποκριτής, απατεώνας πολύ αντι-Δυτικός,
αλλά ο Μπόγιατ είχε δίκιο. Ο Κίσινγκερ δεν συμπάθησε ποτέ τον Μακάριο και ήταν
ευτυχής από την απομάκρυνσή του. H περιπέτεια συνεχίστηκε και δεν κάναμε
τίποτα για να φέρουμε πίσω τον Μακάριο. Σταδιακά, οι τουρκικές θέσεις
σκλήρυναν και έγινε σαφές ότι δεν μπορούσαμε να κάνουμε τίποτε άλλο, παρά να
προσπαθήσουμε να αποτρέψουμε την εισβολή των Τούρκων στο νησί», λέει ο Ρόμπερτ
Ντίλον (Robert Dillon), διευθυντής ελληνικών, τουρκικών, κυπριακών και
ιρανικών υποθέσεων στο Γραφείο Εγγύς Ανατολής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ.

Αποστολή στην Άγκυρα

Ο Κίσινγκερ απέφυγε να κάνει οποιαδήποτε σοβαρή διπλωματική κίνηση που θα
μπορούσε να αποτρέψει την εισβολή. Αρκέστηκε μόνο να στείλει στην Άγκυρα και
την Αθήνα διπλωματικό κλιμάκιο, με επικεφαλής τον υφυπουργό Εξωτερικών Τζο
Σίσκο. Όταν οι διπλωμάτες εμφανίστηκαν πριν από την αναχώρησή τους στο γραφείο
του Κίσινγκερ για ενημέρωση, «η συνάντηση κατέληξε σε μια διάλεξη του
Κίσινγκερ για την ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου, η οποία ήταν εντελώς
άσχετη με το θέμα που καλούμασταν να λύσουμε. Στο τέλος, ο Κίσινγκερ ρώτησε αν
είχαμε απορίες. Ρώτησα κάποιες, αλλά πρακτικά δεν μου απαντήθηκαν. Τις ρώτησα
για να δείξω ότι αυτό που πηγαίναμε να κάνουμε δεν θα λειτουργούσε. Πίστευα
ότι ο μόνος τρόπος για να μας δώσουν σημασία οι Τούρκοι ήταν να τους
απειλήσουμε ότι θα διακόψουμε αμέσως την οικονομική βοήθεια. Ήμουν πεπεισμένος
ότι οι Τούρκοι θα έκαναν την εισβολή χωρίς κάποια σοβαρή αμερικανική απειλή ή
αντίδραση. Ο Μπόγιατ, ο οποίος παρακολούθησε την παράσταση και είδε πόσο
ανεπιτυχής ήταν, είπε: “Διαφωνώ μαζί σας, κ. υπουργέ. Αυτό απλώς δεν θα
λειτουργήσει!». Ο Κίσινγκερ τον κοίταξε και του γύρισε την πλάτη. Δεν είπε
τίποτε άλλο. Μετά φύγαμε για το αεροδρόμιο», σημειώνει ο Ντίλον.

Χωρίς κυβέρνηση η Αθήνα

Και συνεχίζει: «Θυμάμαι ότι δεν είχα κοιμηθεί για μία εβδομάδα, πηγαίναμε
μπρος και πίσω ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Θυμάμαι καλά τη νύχτα που
περάσαμε με τον Ετζεβίτ. Ήξερα τι θα έκανε. Λάτρευε την ευκαιρία που του
παρουσιάστηκε. Δεν τον ένοιαζε καθόλου η αμερικανική θέση. Θα έκανε την
εισβολή στο νησί. Τότε μας τηλεφώνησαν από την Ουάσιγκτον να πάμε στην Αθήνα.
Φθάσαμε εκεί μόνο και μόνο για ν’ ανακαλύψουμε ότι οι Έλληνες δεν είχαν
κυβέρνηση. Δεν βρίσκαμε σχεδόν κανέναν για να του μιλήσουμε».

ΡΟΜΠΕΡΤ ΜΑΚΛΟΣΚΙ

«Είπαμε στον Κίσινγκερ ότι ο Σαμψών είναι φονιάς και αυτός τον προστάτευσε

Νίκος Σαμψών. Βρέθηκε στην εξουσία με σκοπό να υπηρετήσει τους σκοπούς της ελληνικής χούντας

«Κάποιες φορές ήταν εκθαμβωτικός στην παρουσίαση ενός θέματος. Αλλά υπήρχαν
περιπτώσεις στις οποίες ήταν απλώς προκλητικός», λέει για τον Χένρι Κίσινγκερ
ο Ρόμπερτ Μακλόσκι (Robert McCloskey), πρέσβης στη Λευκωσία το 1974.
«Στην περίπτωση της Κύπρου, όταν οι Τούρκοι εισέβαλαν στο νησί, του είπα
ευθέως ότι αν η χούντα προτείνει για Πρόεδρο της Κύπρου κάποιον Νίκο Σαμψών θα
υπάρξει πρόβλημα. Όταν με ρώτησε γιατί, του απάντησα απλά: Επειδή είναι
φονιάς. Ένα πρωί, σε μια ενημέρωση έστειλα έναν συνεργάτη μου να πάει και στην
ερώτηση αν αναγνωρίζουμε τον Σαμψών να απαντήσει ότι αναβάλλουμε την
αναγνώρισή του λόγω εκκρεμοτήτων, ή κάτι τέτοιο. Ο Κίσινγκερ δεν το επέτρεψε.
Αυτή ήταν η αρχή της ασυναρτησίας στον χειρισμό του Κυπριακού».

Ο Μακλόσκι έχει κι άλλο περιστατικό να αφηγηθεί για τον Κίσινγκερ, τον
Αύγουστο του ’74, λίγο μετά τον δεύτερο Αττίλα: «H κίνηση αυτή των Τούρκων
ήταν εντελώς αδικαιολόγητη, γιατί οι σκοτωμοί είχαν σταματήσει, καθώς και η
απειλή, και οι Τούρκοι είχαν προστατεύσει καλά τον πληθυσμό τους. Την έκαναν,
όμως, με το βλέμμα σε μελλοντικές διαπραγματεύσεις για να κατέχουν περισσότερα
εδάφη. Έτσι, συναντηθήκαμε στο γραφείο του Κίσινγκερ για να δούμε τι θα
κάνουμε. Του είπα επί λέξει: Νομίζω πως πρέπει να ανακοινώσουμε ότι
αναβάλλουμε οποιαδήποτε περαιτέρω παράδοση αμερικανικού στρατιωτικού
εξοπλισμού στην Τουρκία. E, λοιπόν, εξερράγη!».

ΦΡΕΝΤΕΡΙΚ ΜΠΡΑΟΥΝ

Οι Τούρκοι ήταν πολύ σκληροί και χωρίς καμία διάθεση να διαπραγματευθούν

Όπως αναμενόταν, οι Τούρκοι εισέβαλαν στην Κύπρο στις 20 Ιουλίου του 1974. «Οι
Τούρκοι χρησιμοποιούσαν αμερικανικά τανκς, φορούσαν αμερικανικές μπότες,
πετούσαν με αμερικανικά αεροπλάνα… Βρήκα τους Τούρκους πολύ σκληρούς. Πολύ
άκαμπτους. Και με καμία διάθεση να διαπραγματευθούν. Έπρεπε να αγωνιστούμε για
κάθε ίντσα εδάφους. Για την προξενική πρόσβαση. Για την προστασία της
αμερικανικής περιουσίας. Για να μη μιλήσω για τα πολιτικά θέματα. Οι Τούρκοι
ήταν πολύ σκληροί», αναφέρει στη συνέντευξή του ο Φρέντερικ Μπράουν
(Frederick Ζ. Brown), αναπληρωτής επιτετραμμένος στη
Λευκωσία (1974 – 1976).

Προστατευτική στάση

H αμερικανική πρεσβεία της Λευκωσίας, λέει ο Μπράουν, δεν είχε καλές σχέσεις
με την αμερικανική πρεσβεία της Άγκυρας. Κι αυτό επειδή στην Άγκυρα «είχαμε
πρέσβη τον Ουίλιαμ Μακόμπερ, ο οποίος είχε πολύ προστατευτική στάση απέναντι
στους Τούρκους. H διαφωνία της πρεσβείας στη Λευκωσία με την πρεσβεία στην
Άγκυρα ήταν για το τι θα έπρεπε να κάνουν οι Τούρκοι γρήγορα για να ηρεμήσει η
κατάσταση. Ανησυχούσαμε ότι οι τουρκικές δυνάμεις θα συνέχιζαν να κατέχουν το
υπόλοιπο της Κύπρου. Υπήρχε αληθινός φόβος γι’ αυτό. Όλη η επίθεση της
διπλωματικής δραστηριότητας του Ιουλίου, του Αυγούστου και του Σεπτεμβρίου
έγινε για να διασφαλισθεί ότι η Τουρκία δεν θα καταλάμβανε ολόκληρο το
αναθεματισμένο νησί».

«Μακαριώτατε, παραείσθε μεγάλος για το νησί σας…»

Μετά τα τραγικά γεγονότα του ’74, ο Μακάριος συναντήθηκε με τον Κίσινγκερ στην
Ουάσιγκτον, παρουσία του Αμερικανού πρέσβη στην Κύπρο. Ο Ουίλιαμ Κρόφορντ
θυμάται: «Στάζοντας κυνισμό και αντιπάθεια, ο Κίσινγκερ χαιρέτησε τον
Αρχιεπίσκοπο όταν η λιμουζίνα σταμάτησε μπροστά στην πόρτα. “Μακαριώτατε,
είμαι τόσο χαρούμενος που σας καλωσορίζω στην Ουάσιγκτον, Μακαριώτατε”, του
είπε. Ανεβήκαμε πάνω και ο Μακάριος καθόταν ξεκουράζοντας τα χέρια του πάνω
στο σκήπτρο που συμβόλιζε την ιδιότητά του και το υπέροχο καπέλο του κι όλα τα
υπόλοιπα και τότε ο Κίσινγκερ άρχισε να λέει: “Μακαριώτατε, θέλω να ξέρετε ότι
τρέφουμε μεγάλο σεβασμό για σας, Μακαριώτατε. Απλώς, Μακαριώτατε, πιστεύουμε
ότι παραείσθε μεγάλος για το νησί σας. Φυσικά, αν επιλέξετε, θα μπορούσατε να
γίνετε πρόεδρος ή πρωθυπουργός της Ελλάδας όποτε θα σας βόλευε. Υποθέτω πως
ένα πράγμα που θα μπορούσε να ενοποιήσει όλους τους Έλληνες πολιτικούς,
Μακαριώτατε θα ήταν η προοπτική ότι θα γινόσασταν πρόεδρος της Ελλάδας ή
πρωθυπουργός. Τώρα, από την άλλη πλευρά, Μακαριώτατε, αν ήσασταν γενικός
γραμματέας της Σοβιετικής Ένωσης, θα είχαμε πραγματικό πρόβλημα να έχουμε
τέτοιον αντίπαλο, Μακαριώτατε”. Προφανώς, η συνάντηση δεν έβγαλε πουθενά.

Μετά, καθώς κατεβαίναμε με το ασανσέρ, συνωστισμένοι με τον Αρχιεπίσκοπο και
τον σωματοφύλακά του, τον Κίσινγκερ και τον σωματοφύλακά του, κι εμένα, ο
υπουργός είπε στον Αρχιεπίσκοπο: “Μακαριώτατε, όταν είμαι μαζί σας, στ’
αλήθεια αισθάνομαι ότι σας συμπαθώ”. Ο Αρχιεπίσκοπος τον κοίταξε ευγενικά και
του είπε: “Δρ Κίσινγκερ, διαρκεί μόνο για πέντε λεπτά μετά την αποχώρησή μου.
Έτσι δεν είναι;”».

«Οι Τούρκοι κατάφεραν αυτό που πάντα ήθελαν…»

«Τα τέσσερα χρόνια που ήμουν στην Κύπρο προσπαθήσαμε με αμέτρητους τρόπους να
ελέγξουμε την ατίθαση κατάσταση, ατίθαση γιατί η Τουρκία είχε καταφέρει το
1974 αυτό που πάντα ήθελε», λέει ο Κρόφορντ. Κι αυτό ήταν «να μετακινήσει την
Κύπρο από την αόριστη περιοχή ελληνοτουρκικής επιρροής και να τη μετατρέψει
αμετάκλητα σε ζώνη τουρκικής στρατιωτικής ηγεμονίας. Ποτέ δεν τους άρεσε η
ιδέα ότι αυτό το νησί που απείχε τριάντα μίλια από τις ακτές τους μπορεί
ξαφνικά να γινόταν εχθρικό και να τους αποκόψει από τα νότια. Ο Τούρκος
πρέσβης μού το εξέφρασε αυτό με αυτούς ακριβώς τους όρους: “H Τουρκία είναι
μια αυτοκρατορική και ηπειρωτική δύναμη. Το γεγονός ότι αφύσικα η Σοβιετική
Ένωση μας εμποδίζει να αναπνεύσουμε στον Βορρά και στην Ανατολή, κάνει ακόμα
πιο σημαντικό για μας να μπορέσουμε να αναπνεύσουμε στον Νότο και τη Δύση. Το
1974 λύσαμε τη διάσταση του Νότου. Μένει να λύσουμε τη δυτική διάσταση”».

ΟΥΙΛΙΑΜ ΚΡΟΦΟΡΝΤ

«Δεν είχα καμία οδηγία από την Ουάσιγκτον…»

Ο Ουίλιαμ Κρόφορντ (William R. Crawford) διορίστηκε ξαφνικά
πρέσβης στην Κύπρο, λίγο μετά την ανατροπή του Μακάριου. «Κάποιοι αξιωματούχοι
θυμήθηκαν την πείρα που είχα στην Κύπρο και μου τηλεφώνησαν για να ζητήσουν τη
γνώμη μου για τα γεγονότα. Μετά μου τηλεφώνησε ο υφυπουργός Εξωτερικών για τις
διεθνείς υποθέσεις και το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας. H πρώτη μου αντίδραση
ήταν να ρωτήσω αν ο Μακάριος είχε διασωθεί. Μου είπαν ότι οι τελευταίες
αναφορές έλεγαν πως μάλλον ναι. Τους είπα: “Είναι γάτα με εννιά ζωές και αν
διέφυγε θα γυρίσει πίσω, γιατί οι Έλληνες τον αγαπούν και είναι αριστοτέχνης
πολιτικός”», λέει.

Προσωρινά στην εξουσία βρισκόταν ένα εξτρεμιστικό υπέρ της ένωσης καθεστώς,
υπό τον Νίκο Σαμψών. Ο Κρόφορντ ρώτησε ποιος είχε πάρει τη θέση του Μακάριου:
«”Κάποιος που λέγεται Νίκος Σαμψών”, μου απάντησαν. Αυτόν τον παρανοϊκό φονιά;
τους είπα. Το τελευταίο πράγμα που χρειάζονταν οι Έλληνες ήταν αυτό,
γιατί θα δυσφημούσε τις προσπάθειές τους και τους εξήγησα ότι αυτός ο άνθρωπος
ήταν ένας παρανοϊκός ανυπόληπτος φονιάς. H άποψη που είχαν οι Κύπριοι γι’
αυτόν ήταν ότι ήταν φτηνός, ανόητος, φιλόδοξος, φονιάς, κλέφτης. Οι
περισσότεροι λογικοί Κύπριοι αρνούνταν να έχουν οποιαδήποτε σχέση μαζί του».

Ο Κρόφορντ έφθασε στο νησί χωρίς να έχει λάβει καμία συγκεκριμένη οδηγία από
τον Κίσινγκερ, εκτός του ότι έπρεπε να πάει στην Κύπρο και μάλιστα γρήγορα:
«Το περίεργο είναι ότι δεν υπήρχαν οδηγίες από την Ουάσιγκτον. Ένας Θεός ξέρει
πώς κατάλαβα τι έπρεπε να κάνω. Κανένας δεν μου είπε τίποτα. Το πρώτο πράγμα
που έκανα και προκάλεσε την γκρίνια του Κίσινγκερ ήταν όταν μίλησα για την
ενότητα και την ανεξαρτησία του νησιού που απειλείτο αν δεν λαμβάνονταν
επανορθωτικά μέτρα για να εμποδίσουν τη μόνιμη διχοτόμηση του νησιού κ.λπ. Ο
Άρθουρ Χάρτμαν, υφυπουργός για τις Ευρωπαϊκές Υποθέσεις, μου μετέφερε ότι ο
Κίσινγκερ είχε εξοργιστεί που ο νέος του πρέσβης στην Κύπρο έκανε πολιτική
πριν καν φθάσει στο νησί».

Όταν ο νέος πρέσβης στην Κύπρο ανακοίνωσε στον Άρθουρ Χάρτμαν ότι θα έβλεπε
τον Μακάριο στο Λονδίνο, «ο Άρθουρ φαινόταν προβληματισμένος. Νομίζω
συνειδητοποίησε περισσότερο από εμένα εκείνη τη στιγμή ότι ο Κίσινγκερ δεν
συμπαθούσε τον Μακάριο και αντιστρόφως. Εγώ τον συμπαθούσα τον Μακάριο. Ήταν
πολύ φιλύποπτος. Δεν υπήρχε αληθινή αρετή γι’ αυτόν, εκτός από το επιλεγμένο
επάγγελμά του. Είχε τρομερή οξυδέρκεια ως πολιτικός. Ήταν πολύ πονηρός και
πολύ σκληρός, αλλά γι’ αυτό τον θαύμαζες. Ήταν καπάτσος».

Info – Αναγνώσματα

* Βενιζέλος Κώστας – Ιγνατίου Μιχάλης, «Τα μυστικά αρχεία του
Κίσιντζερ», Αθήνα, Λιβάνης, 2002.

* Ιωσήφ Ιωσήφ, «Κυπριακό πρόβλημα και διεθνής πολιτική»,
Αθήνα, Παπαζήσης, 2000.

* Κίσινγκερ Χένρι, «Χρόνια Ανανέωσης», Αθήνα,
Λιβάνης, 2000.

* Κουλουμπής Θεόδωρος – Hicks Α.- Sallie Μ., «H αμερικανική πολιτική
για την Ελλάδα και την Κύπρο», Αθήνα, Παπαζήσης,
1976.

* Λιναρδάτος Σπύρος, «Από τη χούντα στον εμφύλιο», τόμοι
I, IV και V, Αθήνα, Παπαζήσης.

* Ριζάς Σωτήρης, «Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η δικτατορία των
συνταγματαρχών και το Κυπριακό ζήτημα», Αθήνα, Πατάκης,
2002.

* Χίτσενς Κρίστοφερ, «H δίκη του Χένρι Κίσινγκερ», Αθήνα,
Εστία, 2002.

* Ρουμπάτης Γιάννης, «Δούρειος Ίππος: H αμερικανική διείσδυση
στην Ελλάδα 1947-1967», Αθήνα, Οδυσσέας, 1987.

* Ο’ Maley Brendan – Craig Ian, «H συνωμοσία της Κύπρου»,
Αθήνα, Σιδέρης, 2002.

* Stern Lawrence, «The Wrong Horse: The Politics of
Intervention and The Failure of American Diplomacy», New York,
Times Book, 1977.

Επιμέλεια αφιερώματος: Αριστοτελία Πελώνη Επιμέλεια ύλης: Χρήστος
Λιάλιος