Tεχνητή ζωή από άψυχη ύλη

H δημιουργία ζωής ήταν πάντα ένα όνειρο για τους επιστήμονες, αλλά τώρα
πιστεύουν ότι μπορεί να γίνει πραγματικότητα σε πέντε με 10 χρόνια.
Τιθασεύοντας τη δύναμη της ζωής, θα δώσουν λύσεις σε προβλήματα όπου η
σύγχρονη μηχανική «σηκώνει τα χέρια ψηλά».

Πέντε με 10 χρόνια μακριά από τη δημιουργία τεχνητής ζωής βρίσκονται εκατοντάδες επιστήμονες σε όλο τον κόσμο

Οι επιστήμονες περιγράφουν έναν κόσμο μικροσκοπικών ζωντανών μηχανών, όπου
θαυματουργά κύτταρα, φτιαγμένα κατά παραγγελία, θεραπεύουν το σώμα, καθαρίζουν
το περιβάλλον, μεταμορφώνουν τις επικοινωνίες και πραγματοποιούν άφθονες ακόμα
λειτουργίες. Ρούχα που επιδιορθώνονται μόνα τους, υπολογιστές που διορθώνουν
τα δικά τους τεχνητά προβλήματα είναι μερικά μόνο από τα παραδείγματα, τα
οποία δίνουν οι ερευνητές.

H ηθική πλευρά. Όπως είναι κατανοητό, η νέα τεχνολογία δεν θα φέρει
μόνο οφέλη. Αρκετοί ειδικοί ανησυχούν για την ηθική πλευρά της ιστορίας, αλλά
και τον κίνδυνο της απώλειας ελέγχου στη φύση από την εισαγωγή νέων ειδών.
«Παίζουμε με κάτι πανίσχυρο, όλοι το έχουν καταλάβει αυτό», λέει στην
εφημερίδα «Chicago Tribune» ο Στιν Ράσμουσεν, ερευνητής τεχνητής ζωής στο
αμερικανικό Εθνικό Εργαστήριο του Λος Άλαμος, στο Νέο Μεξικό.

«Αλλά δεν υπάρχει διαφορά ανάμεσα σε αυτό που κάνουμε εδώ και αυτό που έχουν
ξανακάνει οι άνθρωποι πολλές φορές όταν ανακάλυψαν τη φωτιά, έφτιαξαν τους
ημιαγωγούς, πέτυχαν τη διάσπαση του ατόμου. Όσο ισχυρότερη η τεχνολογία με την
οποία καταπιανόμαστε τόσο πιο προσεκτικοί οφείλουμε να είμαστε».

Τεχνητό κύτταρο. Οι ανησυχίες αυξάνονται, καθώς αυτή τη στιγμή δεκάδες
εργαστήρια ανά τον κόσμο – περισσότερα από 100 μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες –
ερευνούν τη δημιουργία τεχνητής ζωής. Πριν από 40 χρόνια, ήταν μόλις 10. Οι
επιστήμονες τονίζουν πως σήμερα, για πρώτη φορά, έχουν σχεδόν όλα τα κομμάτια
του παζλ έτοιμα για να φέρουν στη ζωή άψυχες χημικές ουσίες.

Στην αιχμή του δόρατος βρίσκεται το πρόγραμμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης
«Προγραμματιζόμενη Εξέλιξη Τεχνητού Κυττάρου», που χρηματοδοτήθηκε πρόσφατα με
11 εκατομμύρια ευρώ. Αυτόν τον μήνα, στο πλαίσιο του προγράμματος ανοίγει στη
Βενετία τις πόρτες του το πρώτο ινστιτούτο, αφιερωμένο αποκλειστικά στη
δημιουργία τεχνητής ζωής. Ονομάζεται το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ζωντανής Τεχνολογίας
και φιλοξενεί Ευρωπαίους και Αμερικανούς ερευνητές.

Συνθετική βιολογία. «Βρισκόμαστε μπροστά σε μία επανάσταση συνθετικής
βιολογίας», λέει ο Τζον Μακάσκιλ, καθηγητής θεωρητικής βιοχημείας στην Ιένα
της Γερμανίας, επικεφαλής του προγράμματος της E.E. «Δεν θέλουμε να λέμε
μεγάλα λόγια για το πώς θα μεταμορφώσει την κοινωνία μας. Όμως, νομίζω ότι
βλέπουμε ένα νέο χαρακτηριστικό της επιστήμης και της τεχνολογίας, όπου τα
συστήματα είναι αυτόματα προσαρμόσιμα. Στοιχείο εξαιρετικά σημαντικό στη
διαδικασία του σχεδιασμού και της κατασκευής σε οποιοδήποτε τομέα».

Μηχανή… εν σειρά. Οι επιστήμονες προσπαθούν να εξιχνιάσουν το μεγάλο
μυστήριο της γένεσης της ζωής στη Γη, ενδεχομένως στον Άρη ή άλλα σημεία στο
Σύμπαν. Πώς γίνεται δηλαδή να δημιουργείται ένα καρότο, για παράδειγμα, όταν
μπαίνουν στη σωστή σειρά άτομα άνθρακα, οξυγόνου, υδρογόνου και αζώτου; Και με
διαφορετική διάταξη πολύ περισσότερων ατόμων να δημιουργείται ένα ανθρώπινο
ον;

Συνήθως, δεν σκεφτόμαστε τη ζωή ως μία μηχανική διαδικασία. Και όμως, ένα
κύτταρο είναι μία μικροσκοπική μηχανή, στην οποία τα άψυχα άτομα διαρκώς
αλλάζουν θέση δημιουργώντας έτσι τα κινούμενα κομμάτια που το εμποτίζουν με
ζωή.

Το κύτταρο, το βασικό στοιχείο όλων των ζωντανών οργανισμών, ως σύνολο αποκτά
αξία πολύ μεγαλύτερη από τα μέρη που το συνθέτουν. Νέες ιδιότητες αναδύονται
που χαρίζουν στο κύτταρο τη δύναμη να αυτο-επιδιορθώνεται, να
αναπαράγεται και να προσαρμόζεται σε μεταβαλλόμενα περιβάλλοντα.

Κρίση πολυπλοκότητας. Συστατικό-κλειδί όλων των ζωντανών συστημάτων
είναι η ικανότητα εξέλιξης μέσα από τη φυσική επιλογή. Αυτά που είναι
πετυχημένα επιβιώνουν, αυτά που δεν καταφέρνουν να προσαρμοστούν πεθαίνουν. Το
ζητούμενο των επιστημόνων είναι να ενσωματώσουν αυτήν την εξελικτική
σχεδιαστική διαδικασία σε τεχνολογία, την οποία μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι
άνθρωποι. Έτσι, θα μπορούν να δημιουργήσουν πράγματα πολύπλοκα και εύκολα
προσαρμόσιμα, χωρίς να χρειάζεται να υπολογίσουν εκ των προτέρων όλα τα
προβλήματα που πιθανώς να προκύψουν.

«H τεχνολογία μας σήμερα αντιμετωπίζει μία κρίση πολυπλοκότητας. Πρέπει να
φτιάξουμε πράγματα που είναι πιο πολύπλοκα, αν θέλουμε να φτάσουμε σε νέα
επίπεδα λειτουργικότητας», λέει ο Μαρκ Μπέντο, καθηγητής φιλοσοφίας και
ανθρωπιστικών σπουδών στο Πόρτλαντ και διευθυντής στην «Επιθεώρηση Τεχνητής
Ζωής».

«Θέλουμε να φτιάξουμε καλύτερα τηλεφωνικά δίκτυα, καλύτερα κομπιούτερ,
καλύτερα διαστημόπλοια, αλλά δεν ξέρουμε πώς. Αν μπορούσαμε να δημιουργήσουμε
ζωή, θα μαθαίναμε πως να κατασκευάσουμε περισσότερο πολύπλοκα πράγματα. Θα
εφαρμόζαμε τις ίδιες αρχές σε πολλούς τομείς. H ζωή είναι πολύ πολύπλοκη, αλλά
επίσης μπορεί να αυτο-θεραπεύεται, να οργανώνεται και να προσαρμόζεται
αυτόματα στις αλλαγές. Θα ήταν ωραίο να είχαμε ένα διαστημικό λεωφορείο που
μπορεί να κάνει το ίδιο ή ένα τηλεφωνικό δίκτυο, το οποίο να μπορεί να
μεγαλώσει και να προσαρμοστεί οργανικά».

H αποκαθήλωση του… Θεού

Τεχνητά κύτταρα από άψυχες χημικές ουσίες, τα οποία ετοιμάζονται στο εργαστήριο, θα αλλάξουν τον τρόπο που σκεφτόμαστε για τη ζωή

Περισσότερο από κάθε άλλη τεχνολογία που έχουν εφεύρει οι άνθρωποι, η
δημιουργία ζωής στο εργαστήριο θα έχει απρόβλεπτες επιπτώσεις. Οι ειδικοί
παρομοιάζουν το επίτευγμα με την ανακάλυψη ζωής σε άλλους πλανήτες. Θα μας
κάνει να αναθεωρήσουμε το θέμα της ζωής και του εαυτού μας και να ασχοληθούμε
εκ νέου με αιώνια ερωτήματα όπως «τι είναι η ζωή» και «από πού προέρχεται ο
άνθρωπος».

«H δυνατότητα δημιουργίας νέων μορφών ζωής από το τίποτα ­ δηλαδή μοριακά
ζωντανά συστήματα από χημικά που μπορούμε να αγοράσουμε σε ένα οποιοδήποτε
εξειδικευμένο κατάστημα ­ θα έχει ισχυρό αντίκτυπο στην κοινωνία. Θετικό στο
μεγαλύτερο μέρος του, αλλά και αρνητικό σε κάποιες περιπτώσεις», επισημαίνει ο
Μπέντο. «Πέρα από τα ανυπολόγιστα βήματα προς τα μπρος για την επιστήμη, θα
υπάρχουν τεράστια εμπορικά και οικονομικά οφέλη σε τόσο μεγάλη έκταση, που
δύσκολα μπορούμε να τα φανταστούμε σήμερα».

H πρώτη δημιουργία τεχνητής ζωής θα σοκάρει τα θρησκευτικά και πολιτισμικά
συστήματα αξιών πολλών ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. «Άνθρωποι από πολλά
διαφορετικά υπόβαθρα έχουν βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις για το τι είναι ζωή,
από πού προήρθε, πώς δημιουργήθηκε, πόσο ιερή είναι και πόση αξιοπρέπεια τής
αρμόζει. H δυνατότητα να φτιάχνουμε εμείς ζωή στο εργαστήριο θα διαταράξει
όλες αυτές τις αξίες. Πρέπει να σκεφτούμε διεξοδικά τις συνέπειες και τις
αντιδράσεις μας».

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης – Εύη Ελευθεριάδου