TPITH AΠOΨH H απελευθέρωση των αγορών

H συνεχής αναφορά του προεκλογικού λόγου στην απελευθέρωση των αγορών ήταν
απλώς μια έξαρση του ίδιου μακροχρόνιου λόγου με το ίδιο αντικείμενο: η αγορά
– οι αγορές είναι το ορθότερο – και ο βαθμός απελευθέρωσής της· με την οποία
έχουν συναρτηθεί οι λύσεις όλων των προβλημάτων. Με τον τρόπο αυτό έχει
θεοποιηθεί, λένε άλλοι, η αγορά· εμφανίζεται ως το μαγικό ραβδάκι, που θα το
κάνουμε πάνω – κάτω, αριστερά – δεξιά και θα γιατρεύουμε κάθε ασθένεια και
δυσμορφία. Προβάλλεται τόσο πολύ η ανάγκη για «απελευθέρωση» που κινδυνεύουμε
να αρχίσουμε να συμπονούμε την αγορά που δοκιμάζεται από τα δεσμά της
σκλαβιάς!

Για να δικαιολογήσει την ανάγκη για απελευθέρωση των αγορών, αυτός ο λόγος του
συρμού – όχι μόνον ο προεκλογικός – προβάλλει μια ευθύγραμμη ψευδοοικονομική
απόληξη: να διευκολυνθεί η αύξηση των επενδύσεων, να αυξηθεί ο ρυθμός της
ανάπτυξης, να μεγαλώσει η πίτα του εθνικού προϊόντος, ώστε να γίνει
ευχερέστερη η διανομή πλούτου. Πρόκειται για έναν από κάθε άποψη αναξιόπιστο
λόγο, όχι μόνο γιατί δεν εξηγεί ούτε τα οικονομολογικά εν προκειμένω τεκμήρια,
αλλά – και κυρίως – επειδή απατηλά εμφανίζει ένα συνολικό ζήτημα ως οικονομικό
σχεδόν αποκλειστικά. Περισσότερο απ’ όλα όμως, επειδή ένα ζήτημα κατ’ εξοχήν
πολιτικό το εμφανίζει ως περίπου πρόβλημα απλής λογιστικής.

Στην Ιστορία, κατά τους πέντε αιώνες λειτουργίας της καπιταλιστικής αγοράς –
γιατί γι’ αυτό μιλάμε και για τίποτε άλλο -, έχει αποδειχθεί ότι κάθε
απελευθέρωσή της υπάκουε σε οριοθετήσεις και ότι αυτή ήταν αποτελεσματική
μόνον ως συναρτημένη, ως συνώνυμη καλύτερα, με την πολιτική απελευθέρωση:
ελευθερία των αγορών να ισοδυναμεί με τις πολιτικές ελευθερίες.

Πρέπει να πάμε λίγο παρακάτω: στον υπότιτλο αυτού του σημειώματος λέγεται κάτι
που μπορεί να φαίνεται παράδοξο· που όχι μόνο δεν είναι, αλλά και που η
αντιμετώπιση της απελευθέρωσης των αγορών δεν μπορεί να μην παραπέμπει σε
κοινωνικές προϋποθέσεις και προδιαγραφές· να μη θεωρείται ως κρίσιμο κοινωνικό
ζήτημα. Και εδώ, στο σημείο αυτό, ακριβώς, αναδεικνύεται το καίριο όριο:
κοινωνική ή αντικοινωνική, ιστορική ή αντιιστορική απελευθέρωση των αγορών;

Οφείλουμε λοιπόν να έχουμε απαντήσει σ’ αυτό το ερώτημα πρώτα, προκειμένου να
αναγνωρίσουμε και να κατανοήσουμε το περιεχόμενο της ελευθερίας των αγορών,
και να είμαστε σε θέση να την υπερασπιστούμε επωφελώς. Μια αριστερή,
μαρξιστική ανάλυση της ελευθερίας της αγοράς, πρώτα πρώτα δεν μπορεί να την
αρνείται εξαρχής· οφείλει αντίθετα να την υπερασπιστεί ως κεντρικό ζητούμενο
της ανάπτυξης της κοινωνίας.

Και αυτά τα τελευταία όμως χρειάζονται ανάλυση. H απελευθέρωση των αγορών
πρέπει να ισοδυναμεί με ανάπτυξη και όχι απλώς με διεύρυνση της αγοράς. Και τα
δύο δεν νοούνται, κατά την ανάλυση που επιχειρείται εδώ, χωρίς να ισοδυναμούν
με διεύρυνση και εμβάθυνση των κοινωνικών και ατομικών ελευθεριών, με
απελευθέρωση των κοινωνικών και παραγωγικών δυνάμεων· δεν νοούνται χωρίς βαθιά
αλλαγή των παραγωγικών και επέκεινα κοινωνικών σχέσεων. Απελευθέρωση των
αγορών ως ισοδύναμη με ανάπτυξη της αγοράς οφείλει να συστοιχείται με
απελευθέρωση των κοινωνικών δυνάμεων και με ανατροπή των σχέσεων ανάμεσα στους
ανθρώπους και των ανθρώπων με τις παραγωγικές τους δυνατότητες.

Και αν θέλουμε να πάμε και λίγο πιο πέρα, η απελευθέρωση των αγορών οφείλει να
ισοδυναμεί με απελευθέρωση της φύσης – όσο κι αν ακούγεται παράδοξο – και με
ένταξή της στο οικονομικό και παραγωγικό σύστημα ως συστατικό τής κοινωνικής
ανάπτυξης, με το περιεχόμενο που είπαμε πριν, ως παράγοντα συμφιλίωσής της με
τον άνθρωπο – όχι ως παράγοντα εξαγωγής ατομικού πλούτου.

Φυσικά, στη βάση όλων αυτών των ισοδυναμιών, των συστοιχήσεων και των
συναρτήσεων ανιχνεύεται το μεγάλο ζήτημα της πολιτικής ελευθερίας· στη βάση
και στην κορυφή. Σε κάθε άλλη περίπτωση, ο φασισμός της αγοράς – μην
αμφιβάλλουμε ότι έτσι λέγεται – μόνον όσα ανέλυσα σήμερα δεν σημαίνει.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.