Kάτω (ή… πάνω) τα χέρια από τα αρχαία «μνημεία»;

O Νίκος Χουρμουζιάδης

«H ιστορία που ήρθε στο φως με την “Αχιλληίδα” είναι πραγματικά τρελή», λέει
στα «NEA» ο φιλόλογος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Γιώργης
Γιατρομανωλάκης. «Έχουν διασωθεί χιλιάδες αποσπάσματα από χαμένα κείμενα. Είτε
εμμέσως, ως παραθέματα σε σωζόμενα κείμενα, είτε αμέσως, σε παπύρους, αγγεία,
στήλες. Άλλα είναι κάπως εκτενή, πολλά είναι μόνο θραύσματα λέξεων. Αυτά τα
τελευταία προέρχονται κυρίως από παπυρικά ευρήματα. Οι σωζόμενοι, αβέβαιοι και
μη, στίχοι από την “Αχιλληίδα” είναι ελάχιστοι: 45 στους Μυρμιδόνες, 7 στις
Νηρηίδες, 20 στους Φρύγες».

H τριλογία του Αισχύλου «Αχιλληίς» προόρισται όμως να παιχτεί στην Επίδαυρο,
σε Ολυμπιακή χρονιά, από τον Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου (ΘΟΚ). Με πρωταγωνιστή
(Αχιλλέα) τον Μάριο Φραγκούλη και τους Τζένη Γαϊτανοπούλου (Θέτις), Δέσποινα
Μπεμπεδέλη (Εκάβη), Νίκο Χαραλάμπους (Αγαμέμνων). Σε ανασύνθεση και μετάφραση
Ηλία Μαλανδρή, σκηνοθεσία Νίκου Χαραλάμπους, σκηνικά Άντη Παρτζίλη.

Τι συμβαίνει μ’ αυτήν την παράσταση; Κατ’ αρχήν, υπήρξε μία έκδοση. «Είδα
εμβρόντητος, σε προθήκη βιβλιοπωλείου, ένα βιβλίο με τίτλο “Αισχύλου,
Αχιλληίς”, οπότε έντρομος συμπέρανα ότι μου είχε διαφύγει η ανακάλυψη νέων
αποσπασμάτων από αυτή την ερεθιστική τριλογία, που κάποτε μάταια προσπαθούσα,
με τη βοήθεια άλλων σοφότερων από μένα, να ανασυνθέσω σε ένα σεμινάριο
φοιτητών μου», λέει στα «NEA» ο κλασικός φιλόλογος, μέχρι πρόσφατα
πανεπιστημιακός δάσκαλος (από τους εγκυρότερους στο θέμα της ανασύνθεσης
αρχαίων έργων) αλλά και σκηνοθέτης αρχαίου δράματος, Νίκος Χουρμουζιάδης.

Ο Μάριος Φραγκούλης, που έκανε ντεμπούτο στο Αρχαίο Θέατρο ως Διόνυσος στις «Βάκχες» του Ευριπίδη, επιθυμεί να συνεχίσει στον ίδιο δρόμο, αυτή τη φορά ως Αχιλλέας στη χαμένη «Αχιλληίδα» του Αισχύλου

H «Αισχύλου Αχιλληίς» εκδόθηκε πρόσφατα από τον Περίπλου σε μετάφραση-μελέτη
Ηλία Μαλανδρή. Ο συγγραφέας δεν είναι φιλόλογος. Εργάζεται σε ραδιόφωνο και
τηλεόραση ως σκηνοθέτης (παρουσίαζε την εκπομπή «Έστιν ουν» για την αναβίωση
του αρχαίου δράματος), ενώ έχει σκηνοθετήσει παραστάσεις, ανάμεσά τους δύο
έργα του Άγγελου Σικελιανού στους Δελφούς και τη μουσική παράσταση «H
λειτουργία του Ορφέα». Το 400 σελίδων βιβλίο περιλαμβάνει: αποσπάσματα από
ποικίλα έργα ξένων μελετητών πάνω στον Αισχύλο (ως βάση θεμελίωσης του
εγχειρήματος), καθώς και το ίδιο το «έργο», το οποίο χτίζει δανειζόμενος
(ρητά) ομηρικά αποσπάσματα (σε δική του μετάφραση), ενώ παρεμβάλλει και κάποια
δικά του κείμενα που ονομάζει «παρεμβάσεις».

Όλα αυτά, λέει ο Νίκος Χουρμουζιάδης, «μου θύμισαν ότι ο Αισχύλος, στους
“Πέρσες”, εισήγαγε την τραγική σημασία της ύβρεως, με την παραδειγματική
περίπτωση του Ξέρξη, καθώς και ότι στην “Αχιλληίδα”, ο μέγας ποιητής ανίχνευε
τη δραματική χρήση της σιωπής». Προσθέτει δε ότι «θα πρέπει να υπάρχει, αλλά
δεν το είχα αντιληφθεί, κάποιο δείγμα τριλογικής αισχύλειας σύνθεσης, με βάση
το οποίο μπορεί να κατασκευαστεί ένα υποκατάστατο τόσο πιστό, πειστικό και
δραματικά αποτελεσματικό, ώστε να αναληφθεί η ερμηνεία του από έναν σοβαρό
θεατρικό οργανισμό, με εκλεκτό επιτελείο καλλιτεχνών και μάλιστα στην
Επίδαυρο. Δεν βρίσκω απαντήσεις για τα απερίγραπτα αυτά υβριστικά δρώμενα, που
προσφέρουν στον Ξέρξη γέφυρες να διαβεί ατιμωρητί τον Ελλήσποντο, αλλά και
αδυνατώ να σιωπήσω, όπως ο οργισμένος Αχιλλέας», λέει.

«Θα έπεφτε… μαγκούρα!»

Μία αιτία της πολεμικής κατά του βιβλίου «Αισχύλου Αχιλληίς» του Ηλία
Μαλανδρή, είναι ο ίδιος ο Αισχύλος. Ενώ ο Ηλίας Μαλανδρής λέει ότι η υπόθεση
μάς είναι γνωστή από τις πηγές, ο Νίκος Χουρμουζιάδης μάς λέει ότι στο
σεμινάριο «πάσχιζα να καταλήξω σε ποιο ακριβώς δράμα σιωπούσε ο Αχιλλέας και
διατύπωνα το αναπάντητο ερώτημα μήπως ο ιδιοφυής θεατράνθρωπος προοιωνιζόταν,
με το εύρημα αυτό, την εισαγωγή τρίτου υποκριτή» και ταυτόχρονα «αδυνατούσα να
εντοπίσω στα δύο ομηρικά έπη ίχνη από τα σωζόμενα δράματά του». Ο Νίκος
Χουρμουζιάδης θεωρεί αδιανόητη την ανασύσταση χαμένης τραγωδίας του Αισχύλου
(«και μάλιστα τριλογίας!»), καθώς πρόκειται για «ρηξικέλευθο καινοτόμο», με
«χαμαιλεοντική πολυμορφία» και «χωρίς προηγούμενο ούτε επόμενο» στο είδος του.
Αλλά και ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης λέει ότι «τον Αισχύλο δεν τον
καταλαβαίνουμε ούτε και μέσα από τα σωζόμενα έργα του και πάμε να του
φορτώσουμε ένα “κείμενο” που αν το διάβαζε εκεί που είναι, θα πεταγόταν επάνω
και με τη μαγκούρα του θα μας λιάνιζε τα κόκαλα».

Ο Ηλίας Μαλανδρής, για τη συμπλήρωση με ομηρικά κείμενα επικαλείται μελετητές
όπως οι Σιδεράς, Χέριγκτον, ενώ ο Γ. Γιατρομανωλάκης λέει ότι ο Μαλανδρής
κακομεταφράζει και βαφτίζει τον Όμηρο, Αισχύλο. «H αισχυλική πραγμάτευση του
μύθου της ¨Ορέστειας” διαφέρει παντελώς από την ομηρική. Σκεφθείτε πόσο
τερατώδες λάθος θα ήταν η ανασύσταση της αισχυλικής “Ορέστειας” (αν δεν είχε
διασωθεί) με βάση τον Όμηρο!», καταλήγει.

«Δεν θα το τολμούσα ποτέ…»

O Μενέλαος Χριστόπουλος

Ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης λέει ότι οι προσπάθειες ανασύνθεσης είναι δύσκολες
και επισφαλείς. Υπάρχουν διαφωνίες μελετητών και για τη σειρά των
αποσπασμάτων, και για το έργο στο οποίο ανήκουν. «H “Υψιπύλη” έχει ανασυσταθεί
εξαιρετικά από τον G.W. Bond, το 1963. Ο Ρούσσος πάει παραπέρα – συμπληρώνει
το χαμένο κείμενο. Πόσο νομιμοποιούμαστε γι’ αυτή την επέμβαση; Είναι ένα
σοβαρό ζήτημα. Και αν, όπως στην “Υψιπύλη”, η συμπλήρωση γίνεται προσεκτικά
(μολονότι αυθαίρετα), εντάξει, μικρό το κακό. Προσωπικά δεν θα το τολμούσα
ποτέ. Όμως, η περίπτωση της “Αχιλληίδας” είναι ό,τι χειρότερο θα μπορούσε να
μας προκύψει», λέει. «Αν πάντως το εξώφυλλο έλεγε “Μαλανδρή Αχιλληίς” και δεν
υπήρχε το όνομα του Αισχύλου δεν θα άνοιγα το στόμα μου».

Ο αναπληρωτής καθηγητής Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στην Πάτρα Μενέλαος
Χριστόπουλος συμφωνεί ότι «θα ήταν σφάλμα το έργο αυτό να παρουσιαστεί ως έργο
του Αισχύλου». Προσθέτει πως «στο βιβλίο τού H. Μαλανδρή κατατίθεται μια
ειλικρινής αγάπη για το θέατρο. Εδώ όμως τίθεται ένα θέμα δεοντολογίας. H
συμπλήρωση γίνεται με αποσπάσματα της Ιλιάδας που δημιουργήθηκαν για να
υπηρετήσουν άλλο, μη θεατρικό αφηγηματικό είδος».

Ο ίδιος ο Ηλίας Μαλανδρής (για τον οποίο και ο Γ. Γιατρομανωλάκης λέει ότι
είναι νέος και φιλόδοξος άνθρωπος, με μεράκι για το θέατρο και καλές προθέσεις
που όμως, φευ, δεν φτάνουν), λέει στα «NEA» ότι ακολουθεί επακριβώς τη δόμηση
του μελετητή Μπρούνο Σνελ και ότι οι ελάχιστες δικές του παρεμβάσεις δεν είναι
παρά σκηνικές οδηγίες που δεν θα ακουστούν στην Επίδαυρο. Σώζονται,
ισχυρίζεται, 400 μη ολοκληρωμένες σειρές (στίχοι) της τριλογίας. Και δίνει
περισσότερη σημασία στο θεατρικό μέρος του εγχειρήματος παρά στο φιλολογικό.
Θα συμφωνούσε να διατηρήσει η Επίδαυρος μία αυστηρότητα, θα έπρεπε όμως,
προσθέτει, να υπάρχει και χώρος υποδοχής (π.χ. οι Δελφοί) πειραματικών
παραστάσεων. «Βαθύτερη επιθυμία μου είναι να ανοίξει ένας διάλογος γύρω από τα
αποσπάσματα και να οργανωθεί ένα συνέδριο εδώ», λέει.

«Θύμα» και ο Ουγκώ

Στη λογοτεχνία επιτρέπονται τα πάντα, χωρίς αυτό να εμποδίζει ζωηρές
συζητήσεις για κάποιες επιλογές. Τα πρόσφατα «Χρόνια των Ψευδαισθήσεων» του
Σερεζά (συνέχεια των «Αθλίων» του B. Ουγκώ) ή η «Σκάρλετ» (β’ μέρος του «Όσα
παίρνει ο Άνεμος») της Αλεξάντρα Ρίπλεϊ, δεν σχετίζονται, κατ’ αρχήν, με το
ζήτημα που ανέκυψε εδώ. Όμως: «H ανασύνθεση αποσπασματικά σωζόμενων
αρχαιοελληνικών έργων αποτελεί μέριμνα της φιλολογικής επιστήμης», λέει ο
Μενέλαος Χριστόπουλος. «Αντίθετα η συμπλήρωση δεν αποτελεί ανασύνθεση, αλλά
μόνο υποθετική συμπλήρωση του μύθου του» και είναι λογοτεχνική δημιουργία. Γι’
αυτό και «συγγραφείς όπως ο Σενέκας, ο Τερέντιος, ο Ανούιγ, ο Σαρτρ, ο
Σεφέρης, ο Ρίτσος ή η Κρίστα Βολφ υπογράφουν δημιουργήματά τους εμπνευσμένα
από παλαιότερα έργα, με το δικό τους όνομα, όχι με το όνομα των προτύπων
τους», επισημαίνει.

«Αποδίδονται 90, 120 και 88 έργα σε Αισχύλο, Σοφοκλή και Ευριπίδη»

O Δημήτρης Μαρωνίτης

Δεν είναι η πρώτη φορά που γίνεται προσπάθεια ανασύνθεσης αρχαίων έργων. Ο
φιλόλογος και μεταφραστής Τάσος Ρούσσος (που έχει συχνά επαινεθεί για τις
προσπάθειές του) ανασύνθεσε την ευριπίδεια «Υψιπύλη» (της οποίας σώζονται
σεβαστά αποσπάσματα) που ανέβασε στην Επίδαυρο ο Σπύρος Ευαγγελάτος. Ο ίδιος
σκηνοθέτης ανέβασε την «Ψυχοστασία» (σύνθεση αποσπασμάτων του Αισχύλου) καθώς
και τη συμπλήρωση της κωμωδίας του Μενάνδρου «Επιτρέποντες» από τον Τάσο
Ρούσσο. Ο οποίος πρόσφατα εξέδωσε και τους ευριπίδειους «Κρήτες» (Κάκτος), από
τους οποίους σώζονται λίγα αποσπάσματα. Αλλά και ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου
έχει ανεβάσει διασκευή Μενάνδρου (τη «Σαμία») από τον Γιάννη Βαρβέρη.

H «Υψιπύλη» του Ευριπίδη ανέβηκε στην Επίδαυρο από τον Σπύρο Ευαγγελάτο. H ανασύνθεσή της από τον Τάσο Ρούσσο έγινε αποδεκτή από την κριτική διότι σώζονται ικανά αποσπάσματα, αλλά και γιατί ο Ευριπίδης είναι σχετικά προβλέψιμος («έχει γράψει δίδυμες τραγωδίες», λέει ο Νίκος Χουρμουζιάδης)

«H σκηνική διδασκαλία των αποσπασμάτων παλιά ήταν ανύπαρκτη, τώρα όμως είναι
της μόδας εδώ και στο εξωτερικό – στη Γερμανία ιδίως», λέει στα «NEA» ο
καθηγητής Δημήτρης Μαρωνίτης. «Ένα όφελος είναι ότι διαλύεται η παρεξήγηση
περί τριών ολιγογράφων τραγικών. Διότι ενώ σώζονται από 7 έργα του Αισχύλου
και του Σοφοκλή και 18+1 του Ευριπίδη, τους αποδίδονται αντίστοιχα 90, 120 και
88, όταν τα έργα του Σαίξπηρ δεν ξεπερνούν τα 37. Από ‘κεί και πέρα: Καμία
αντίρρηση για σχολιασμένες εκδόσεις, κυρίως εκεί που υπάρχουν διεκταμένα
αποσπάσματα. Τα οποία, πράγματι, έχουν γοητεία. Μοιάζουν με ακρωτηριασμένα
αγάλματα που τους λείπει ένα χέρι, ένα πόδι ή μισό κεφάλι. Αυτά έχουν κάτι
περιέργως επιβλητικό, κάποτε δε πιο υποβλητικό από ένα ακέραιο άγαλμα. Αλλά:
όποιος βάζει χέρι, θα πρέπει να λέει ότι είναι διασκευή. Όποιος κάνει συρραφή,
να δηλώνει τι κάνει και γιατί. Να αποφύγουμε κάποιου είδους ξυπασιά, ότι
είμαστε τόσο χωμένοι στο Αρχαίο Δράμα που ξέρουμε και την πιο κρυφή του γωνιά.
Και ας περιορίσουμε την Επίδαυρο. Όχι τόσο πολλά δράματα. Δοξάζεται τόσο η
τροφή αυτή, που στο τέλος βαρυστομαχιάζουμε».

Οι πάπυροι, οι μούμιες και η αλήθεια

Ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης

Πριν από λίγο καιρό, το διεθνές ειδησεογραφικό πρακτορείο Reuters μετέδωσε από
τη Λευκωσία: «Ένα αρχαίο έργο πρόκειται να ανεβεί για πρώτη φορά ύστερα από
2.050 χρόνια, καθώς σπαράγματα από κείμενα βρέθηκαν τοποθετημένα σε αιγυπτιακή
μούμια. Ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου σχεδιάζει μία σύγχρονη παγκόσμια
πρεμιέρα του έργου “Αχιλληίς” του Αισχύλου το ερχόμενο καλοκαίρι. Οι
πανεπιστημιακοί πίστευαν ότι η τριλογία χάθηκε για πάντα, όταν η Βιβλιοθήκη
της Αλεξάνδρειας έγινε στάχτη, το 48 π.X.».

H είδηση μεταδόθηκε αυτούσια από BBC και ΝΥ Times. «H μεγαλύτερη πηγή αυτών
των παπυρικών ευρημάτων είναι οι περίφημοι πάπυροι της Οξυρύγχου, στην Άνω
Αίγυπτο», λέει ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης. «Πολλά παπυρικά αποσπάσματα
προέρχονται από παπύρινα περιβλήματα που οι Αιγύπτιοι ταριχευτές
χρησιμοποιούσαν σαν άχρηστα χαρτιά, για να τυλίξουν τις μούμιες, και κυρίως
των κροκοδείλων! Αλλά τα παπυρικά αποσπάσματα αυτής της αισχυλικής τριλογίας
μάς είναι γνωστά από το 1932. Ορισμένοι το ανακάλυψαν μόλις χτες!», καταλήγει.