Δρόμοι

Τι είναι…

… εκείνο που σπρώχνει έναν καλλιτέχνη να ζωγραφίσει το δικό του πορτρέτο;
Αλαζονεία, προσποίηση, εμμονή ή κάτι ανώτερο; Αυτοβιογραφικές, επιδεικτικές,
ψυχολογικές, εκπαιδευτικές, θεραπευτικές, εμπορικές, ευλαβικές. Ή απλώς ένας
τρόπος για να περνάει ο καλλιτέχνης την ώρα του. Όλα αυτά έχουν πει ανά τους
αιώνες για τις αυτοπροσωπογραφίες. Ποτέ δεν έπαψαν να είναι της μόδας.

Το μάτι…

… κάθε γενιάς που τις κοιτάζει είναι το μάτι που κοιτάζει τον εαυτό της. Σαν
να φοβούνται μήπως μείνουν άνεργοι, τις κοιτάζουν οι διάφοροι ερμηνευτές του
καλλιτέχνη: αναζητούν επίμονα και απεγνωσμένα να βρουν κάποιο κρυφό νόημα.
Πριν από μερικά χρόνια, όταν εκτέθηκαν στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου 20
αυτοπροσωπογραφίες του Ρέμπραντ, ο αρθρογράφος Σάιμον Τζένκινς ανέλαβε να
αναστήσει τον καλλιτέχνη, βάζοντάς του στο στόμα τα λόγια που ίσως θα έλεγε
σήμερα για να υπερασπίσει τον εαυτό του: «Πάψτε, επιτέλους! Αφήστε με ήσυχο.
Όλοι μας κάναμε αυτοπροσωπογραφίες. Και ο Ντίρερ και ο Βαν Άικ και ο Ρούμπενς
και ο Βαν Ντάικ. Σύμφωνοι, εγώ μπορεί να έκανα μερικές παραπάνω, αλλά οι δικές
μου ήταν καλές και πουλήθηκαν. Τις αγόρασαν οι Γερμανοί. Τις αγόρασαν οι
Ιταλοί. Ο Κάρολος A’ της Αγγλίας αγόρασε μια από τις καλύτερες. Οι μαθητές μου
τις αντέγραψαν για να μάθουν την τεχνική και τα κατάφεραν τόσο καλά, που
δύσκολα ξεχωρίζουν από τις δικές μου. Έπαιζα με αυτά τα πορτρέτα. Τα
μεταμφίεζα πότε να μοιάζουν με πρόσωπα της Αγίας Γραφής και πότε με
προσωπικότητες από τη χρυσή εποχή του Άμστερνταμ. Πουλήθηκαν όλα. Όχι, δεν
ήθελα ούτε να ανέβω στους ουρανούς ούτε να βυθιστώ στα τρίσβαθα της ψυχής μου.
Απλώς χρειαζόμουν τα λεφτά».

Τα πορτρέτα…

… του Ρέμπραντ έκαναν το πρόσωπό του τόσο γνωστό, όσο είναι σήμερα γνωστά τα
πρόσωπα των πιο φωτογραφημένων διασημοτήτων. Κάθε αυτοπροσωπογραφία του δεν
ήταν παρά μια παράσταση με έναν και μοναδικό σταρ, τον ίδιο τον καλλιτέχνη.

Ένας ζωγράφος…

…που χρησιμοποιεί δυο καθρέφτες μπορεί να ζωγραφίσει το δικό του προφίλ σαν
να παρατηρεί έναν ξένο. Μα όταν κοιτάζει κατάματα τον καθρέφτη, παγιδεύεται
μέσα στη ματιά του: η αντίδρασή του στο πρόσωπο που βλέπει αλλάζει αυτό το
πρόσωπο, το κάνει να προσαρμόζεται. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει με όλους μας.
Παίζουμε όταν κοιτάζουμε τον εαυτό μας μέσα στον καθρέφτη μας, προσαρμόζουμε
την έκφρασή μας και το πρόσωπό μας. Κανείς άλλος δεν μπορεί να μας δει όπως
βλέπουμε τον εαυτό μας. Στις φωτογραφίες μας λογοκρίνουμε τον εαυτό μας.
Δίνουμε στους φίλους μας τις καλύτερες, σαν τις αφίσες που κολλάνε οι
πολιτικοί στις κολόνες: Εγώ, η αφεντιά μου, ο εαυτός μου. Αν ο Θεός μάς έπλασε
κατ’ εικόνα του, εμείς τού το ανταποδώσαμε και με το παραπάνω, είχε πει ο Βολταίρος.