ο υποψήφιος Mάθημα-«εργαλείο» για την κατανόηση της ζωής

Κλωνοποίηση. Μεταλλαγμένα τρόφιμα. DNA. Βιολογικές καλλιέργειες. Ανθρώπινα
όργανα από ζώα. Κληρονομικότητα και γονίδια. Περιβάλλον. Γονότυπος και
φαινότυπος.

Αυτές τις λέξεις θα τις έχετε δει σε εφημερίδες είτε ακούσει στην τηλεόραση.
Είναι έννοιες που απασχολούν πλέον καθημερινά τη σύγχρονη κοινωνία. Ξέρετε
όμως τι σημαίνουν; Σημαίνουν, ότι αν αγαπήσετε τη Βιολογία δεν θα σας βοηθήσει
απλά να μπείτε στα AEI και TEI, αλλά να κατανοήσετε τον κόσμο γύρω σας.

Το σχολικό βιβλίο βοηθά τον μαθητή να οργανώσει τη μελέτη του και να αναπτύξει
κριτική ικανότητα

Μαριάννα Καλαϊτζιδάκη, επίκουρος καθηγήτρια Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Οι συγγραφείς της αναμορφωμένης έκδοσης του βιβλίου Βιολογίας Γ’ Τάξης Γενικής
Παιδείας Μαριάννα Καλαϊτζιδάκη, επίκουρος καθηγήτρια Βιολογίας στο
Πανεπιστήμιο Κρήτης, και Γιώργος Πανταζίδης, ιδιωτικός εκπαιδευτικός,
επισημαίνουν:

«Στο σύντομο χρονικό διάστημα που είχαμε στη διάθεσή μας για τη ριζική
αναμόρφωση του βιβλίου με τη συνεργασία του Τμήματος Βιολογίας του
Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, καταβάλαμε κάθε προσπάθεια ώστε να ανταποκρίνεται
στις προδιαγραφές ενός μαθήματος Γενικής Παιδείας το οποίο εξετάζεται
πανελλαδικά. Οι βιολογικές έννοιες παρουσιάζονται με σαφήνεια, με γλώσσα απλή
και κατανοητή. Υπάρχει γραμμική ροή στην ανάπτυξη των εννοιών σε κάθε ενότητα.
H έκταση των διδακτικών ενοτήτων είναι συμβατή με την ωριαία διδασκαλία. Στο
τέλος κάθε ενότητας υπάρχει κατάλογος με τις βασικές έννοιες (Λέξεις-
Κλειδιά). Το εποπτικό υλικό (φωτογραφίες, σχήματα, διαγράμματα) είναι πλούσιο
και σύγχρονο και υποστηρίζει παιδαγωγικά το κυρίως κείμενο. H καλή
προετοιμασία παρέχει αίσθημα ασφάλειας στον υποψήφιο και μειώνει το επίπεδο
άγχους για τις εξετάσεις. Δεν πρέπει να στηρίζεται στην απομνημόνευση αλλά
στην κατανόηση των επιστημονικών εννοιών και στην εφαρμογή αυτών των γνώσεων
κατά την επίλυση προβλημάτων. Οι ερωτήσεις, οι ασκήσεις και τα προβλήματα του
βιβλίου θα δώσουν την ευκαιρία στους μαθητές να αξιολογήσουν τις γνώσεις τους
και να τις εφαρμόσουν σε μια σειρά περιστάσεων.

Γιώργος Πανταζίδης, βιολόγος, ιδιωτικός εκπαιδευτικός

Τα θέματα των εξετάσεων γίνεται προσπάθεια, τελευταία, να είναι κλιμακούμενης
δυσκολίας για να είναι δικαιότερη η αξιολόγηση των μαθητών. Οι ερωτήσεις που
τίθενται στις εξετάσεις είναι πολλαπλούς επιλογής (Θέμα 1ο) και ανοικτού τύπου
δηλαδή ανάπτυξης (Θέμα 2ο και 3ο). Οι απαντήσεις τους απαιτούν συνδυαστική
σκέψη, αφού βρίσκονται διάσπαρτες σε διαφορετικά σημεία του βιβλίου. Τέλος,
στο 4ο Θέμα καταβάλλεται προσπάθεια να αξιολογηθεί η κριτική ικανότητα του
μαθητή μέσα στα πλαίσια της εξεταστέας ύλης. Το σχολικό βιβλίο βοηθά τον
μαθητή να οργανώσει τη μελέτη του, να αναπτύξει κριτική ικανότητα και να
εξοικειωθεί με το ύφος και την αντίληψη των θεμάτων των εξετάσεων και
ιδιαίτερα εκείνων που απαιτούν σχολιασμό διαγραμμάτων που ταλαιπώρησαν τους
μαθητές στις εξετάσεις των δύο τελευταίων ετών, όμως δεν είναι “μέθοδος άνευ
διδασκάλου”. H αλληλεπίδραση με τον εκπαιδευτικό και τους άλλους μαθητές στην
τάξη δημιουργεί το κατάλληλο κλίμα και τις μαθησιακές ευκαιρίες για την
κατάκτηση της γνώσης. Βασικές γνώσεις από την επιστήμη της Βιολογίας είναι
απαραίτητες όχι μόνο για την επιτυχία στις εξετάσεις, αλλά για την υπόλοιπη
ζωή. Τα θέματα που πραγματεύεται, όπως υγεία και ασθένεια, λειτουργία
οικοσυστημάτων, επιδράσεις του ανθρώπου στο περιβάλλον αποτελούν κρίσιμα
ζητήματα της καθημερινότητάς μας».

Λάθος η αναζήτηση βιβλίων με «έτοιμες συνταγές»

«H Βιολογία θέλει συστηματικό προσωπικό διάβασμα, με σημειώσεις και υπογραμμίσεις», λέει ο Νίκος Τσούλιας, πρώην πρόεδρος της ΟΛΜΕ και έμπειρος βιολόγος

O κ. Νίκος Τσούλιας διετέλεσε πρόεδρος της ΟΛΜΕ, ενώ είναι και έμπειρος
βιολόγος.

«H Βιολογία είναι μια δυναμικά αναπτυσσόμενη, γοητευτική επιστήμη. H
επιστημονική τεκμηρίωση και η σαφήνεια είναι χαρακτηριστικά της. Στις
εξετάσεις πάντα τίθενται συνδυαστικές ερωτήσεις. Απαιτείται, επομένως, καλή
γνώση όλης της διδακτέας ύλης και οξεία κριτική σκέψη. Ταυτόχρονα, πρέπει να
γνωρίζουμε με καθαρότητα τις έννοιες της επιστημονικής ορολογίας, γιατί συχνά
γίνεται σύγχυση από την έλλειψη αφομοίωσης γνώσεων. Δεν πρέπει να διστάζουμε
να ρωτάμε τους καθηγητές για οποιαδήποτε απορία. H ημιμάθεια στοιχίζει πολύ –
ιδιαίτερα στις εξετάσεις. H Βιολογία θέλει συστηματικό προσωπικό διάβασμα, με
σημειώσεις και υπογραμμίσεις, με συσχετίσεις και συγκριτικές αναφορές, με
άνεση χρόνου. Δεν έχει κανένα μυστικό, που θα μας το αποκαλύψει δήθεν κάποιο
φροντιστήριο. H επιλογή των όποιων εξωσχολικών βιβλίων θα πρέπει να γίνεται με
βάση το αναλυτικό πρόγραμμα του σχολείου. Είναι μεγάλο λάθος η αναζήτηση
βιβλίων με «έτοιμες συνταγές» τυποποιημένων απαντήσεων ή βιβλίων με
εξειδικευμένες γνώσεις που δεν αντιστοιχούν στο επίπεδο των γενικών γνώσεων
του Λυκείου. Οι ασκήσεις έχουν συνήθως «κλειδιά» επιβεβαίωσης της ορθότητας
και πρέπει να τα κατέχουμε. Στις εξετάσεις πάντοτε γράφουμε πρώτα τα θέματα
που είναι μεγαλύτερης ευκολίας ή είμαστε απόλυτα σίγουροι για τις απαντήσεις.
Δεν παρουσιάζουμε επιπλέον στοιχεία, που δεν ζητούνται. Δεν προσθέτουν τίποτα
στη βαθμολογία και μας αφαιρούν πολύτιμο χρόνο. Δε χρειάζεται να ανατρέχουμε
σε συγκεκριμένες σελίδες του βιβλίου. Μπορούμε να απαντούμε με βάση την ουσία
των ερωτήσεων, χωρίς να «αντιγράφουμε» περιοχές του βιβλίου. Όσο και αν είναι
χρονοβόρο, η πλήρης κατανόηση της Βιολογίας απαιτεί εργαστηριακές προσεγγίσεις
(μικροσκόπιο κ.λπ.) και επισκέψεις σε μουσεία. Μια τέτοια πρακτική θα ανοίξει
τη σκέψη του μαθητή, θα γνωρίσει πιο ουσιαστικά τη φύση της και κυρίως τον
κρίσιμο ρόλο της στη σύγχρονη εποχή».

Τα 6 λάθη που δεν πρέπει να κάνετε

«Όλα τα θέματα είναι εξίσου σημαντικά. Γι’ αυτό είναι αναγκαία η μελέτη όλων των παραγράφων και ενοτήτων ανεξάρτητα από το επίπεδο δυσκολίας ή ευκολίας που τις χαρακτηρίζει.» τονίζει ο Στέργιος Σαλαμαστράκης, συγγραφέας βιβλίων Βιολογίας, σχολικός σύμβουλος και βαθμολογητής

O κ. Στέργιος Σαλαμαστράκης είναι συγγραφέας βιβλίων Βιολογίας, σχολικός
σύμβουλος και βαθμολογητής

«Από τη μακρόχρονη εμπειρία μου ως καθηγητής Βιολογίας στη μέση εκπαίδευση και
ως υπεύθυνος για τη βαθμολόγηση του μαθήματος της Βιολογίας σε Βαθμολογικά
Κέντρα, διαπιστώνω τα ακόλουθα συνήθη σφάλματα από τους μαθητές τόσο κατά τη
διάρκεια της σχολικής χρονιάς όσο και κατά τη διάρκεια των Πανελλαδικών
Εξετάσεων:

* Έλλειψη ακρίβειας και σαφήνειας στη διατύπωση εννοιών και στην περιγραφή
διαδικασιών.

* Έλλειψη λογικής σειράς στην ανάπτυξη ενός θέματος.

* Λανθασμένη σειρά των βημάτων στην περιγραφή μιας διαδικασίας.

* Αδυναμία συσχέτισης και συγκέντρωσης διαφορετικών δεδομένων από το κείμενο
του βιβλίου, ώστε να δοθεί ολοκληρωμένη απάντηση σε ερωτήσεις συνδυαστικού
τύπου.

* Αδυναμία διερεύνησης των πιθανών περιπτώσεων που τυχόν απαιτούνται για την
επίλυση των προβλημάτων.

* Δυσκολία στον καθορισμό των ορίων της απάντησης μιας ερώτησης, με αποτέλεσμα
αυτή να περιέχει είτε πλεονάζοντα είτε ελλιπή στοιχεία.

Έχοντας υπόψη τα παραπάνω και από την πλευρά του Σχολικού Συμβούλου, προτείνω
στους μαθητές που μελετούν τη Βιολογία τις παρακάτω απλές και χρήσιμες
συμβουλές προκειμένου να βοηθηθούν στην αποτελεσματικότερη επίτευξη των στόχων
τους:

* Την πλήρη κατανόηση του κειμένου. Αυτό προϋποθέτει:

– την αυξημένη προσοχή και συγκέντρωση του μαθητή κατά τη διάρκεια της
προσωπικής του μελέτης

– την εξάσκησή του με τη χρήση ερωτήσεων όλων των τύπων, ασκήσεων και
προβλημάτων, με ιδιαίτερη έμφαση στις ερωτήσεις κρίσεως.

M’ αυτό τον τρόπο ο μαθητής πετυχαίνει να εντοπίσει τις δυσκολίες του και στη
συνέχεια να τις διατυπώσει και να τις εκθέσει ως απορίες στον διδάσκοντα ώστε
αυτές να ξεπεραστούν.

* Τη μελέτη όλων των παραγράφων και ενοτήτων αποδίδοντας ισοδύναμη βαρύτητα σ’
αυτές ανεξάρτητα από το επίπεδο δυσκολίας ή ευκολίας που τις χαρακτηρίζει. Όλα
τα θέματα είναι εξίσου σημαντικά.

* Τις συχνές επαναλήψεις. Αυτές είναι απαραίτητες, διότι μ’ αυτό τον τρόπο
επιτυγχάνεται αποτελεσματικά η προσέγγιση θεμάτων συνδυαστικού χαρακτήρα, στα
οποία ο μαθητής δύσκολα εξασφαλίζει άριστη απόδοση.

* Τη σχηματοποίηση των πολλών και διαφορετικών εννοιών και πληροφοριών, δηλαδή
την κωδικοποιημένη απεικόνιση και συσχέτισή τους με διαγράμματα. Έτσι
εξασφαλίζεται η καλή απομνημόνευση, εμπέδωση και ανάκληση της γνώσης.

Απαραίτητη η χρήση των σχημάτων του βιβλίου

H κ. Αιμιλία Καραμπάτσου και ο κ. Μιχάλης Πιταροκοίλης είναι βιολόγοι στο 39ο
Ενιαίο Λύκειο Αθηνών:

«H Βιολογία ως μάθημα Γενικής Παιδείας στη Γ’ Λυκείου είναι μονόωρο, γεγονός
που δημιουργεί τα προβλήματα που προκύπτουν από κάθε μονόωρο μάθημα. Πρέπει,
λοιπόν, να γίνονται όλες οι απαραίτητες ενέργειες από τον διδάσκοντα, ώστε να
επιτευχθεί τριβή και εξοικείωση των μαθητών με τις πολλαπλές και ποικίλες
λεπτομέρειες του περιεχομένου του.

Πρέπει ο καθηγητής να προσφεύγει σε σφαιρικές επαναλήψεις της ύλης ανά τακτά
χρονικά διαστήματα, ώστε να καθίσταται επαρκής μια έντονη υπόμνηση των εννοιών
του μαθήματος στους μαθητές.

Αναφορικά, εξάλλου, με το μερίδιο ευθύνης του μαθητή, απαιτείται αναμφίβολα η
έγκαιρη εκκίνηση εντατικής μελέτης ήδη από τις αρχές της σχολικής χρονιάς,
συμπεριλαμβανομένης και της διεξαγωγής συνολικών επαναλήψεων και σε προσωπικό
επίπεδο, ούτως ώστε να μεγιστοποιηθεί το ενδεχόμενο μιας άριστης απόδοσης στις
Πανελλήνιες Εξετάσεις.

Συνεπώς, ο μαθητής θα πρέπει σε κάθε μάθημα να είναι τόσο καλά
προετοιμασμένος, ώστε αν κληθεί να εξετασθεί να αποδώσει άριστα.

Σχετικά με τη Θετική Κατεύθυνση, στα πλαίσια της οποίας η Βιολογία διδάσκεται
δύο ώρες εβδομαδιαίως, κατ’ αρχάς είναι απαραίτητη η συστηματική παρακολούθηση
του μαθήματος εκ μέρους του μαθητή, ώστε σε συνεργασία με τον καθηγητή να
διασαφηνιστούν οι έννοιες και να εντοπισθούν οι λεπτομέρειες.

Αυτό είναι αναγκαίο, δεδομένου ότι η ύλη από τη μια περιέχει καινούργιες
έννοιες και από την άλλη αναφέρεται σε μοριακό επίπεδο.

H χρήση των σχημάτων του βιβλίου είναι απαραίτητη. Βέβαια ο καθηγητής
χρειάζεται να χρησιμοποιεί και άλλα σχήματα ή άλλο βοηθητικό υλικό.

H διεξαγωγή καθ’ όλη τη διάρκεια του σχολικού έτους αρκετών τεστ είναι
απαραίτητη, ώστε με τη μελέτη και την επισήμανση τυχόν σφαλμάτων ο μαθητής θα
είναι έτοιμος για τις τελευταίες κρίσιμες επαναλήψεις τις παραμονές των
Πανελληνίων Εξετάσεων.

Συστηματική, λοιπόν, παρακολούθηση εκ μέρους του μαθητή και σωστή προετοιμασία
του ίδιου του εκπαιδευτικού, είναι προϋποθέσεις για το καλύτερο δυνατό
αποτέλεσμα.

Θα πρέπει πάντως να υπογραμμισθεί το γεγονός ότι σε πανεπιστημιακές σχολές,
όπου η καλή γνώση της Βιολογίας είναι απαραίτητη, επιτυγχάνουν συχνά μαθητές
που προέρχονται από την Τεχνολογική Κατεύθυνση και έχουν επομένως διδαχθεί
μόνο τη Βιολογία Γενικής Παιδείας και δι’ αυτού του τρόπου οδηγούμαστε ενώπιον
του προβλήματος οι συγκεκριμένοι φοιτητές πια να μην είναι σε θέση να
παρακολουθήσουν με ευχέρεια τα σχετικά μαθήματα της σχολής τους, λόγω των
ελλιπών τους γνώσεων στο αντικείμενο της Βιολογίας.

Κατηγοριοποιήστε τις ασκήσεις

«H «παπαγαλία» δεν συμβάλλει στην εμπέδωση της ύλης και δεν ταιριάζει με το σημερινό σύστημα εξέτασης» λέει η Μαρία Μανωλά,φοιτήτρια που πέρυσι έγραψε 18,7 στη Βιολογία

H Μαρία Μανωλά είναι φοιτήτρια στο Τμήμα Πληροφορικής του Οικονομικού
Πανεπιστημίου. Πέρυσι έγραψε 18,7 στη Βιολογία.

H βιολογία είναι η επιστήμη που μελετά τις ιδιότητες των έμβιων όντων και τις
αλληλεπιδράσεις τους με το περιβάλλον. Αυτό την καθιστά αρκετά ελκυστικό
μάθημα, αφού η γνώση των βιολογικών θεμάτων αποτελεί ζωτικό εργαλείο για την
κατανόηση και αντιμετώπιση των προβλημάτων με τα οποία ερχόμαστε καθημερινά
αντιμέτωποι. Παράλληλα όμως αποτελεί και ένα μάθημα που δυσκολεύει τους
περισσότερους μαθητές.

Οι μαθητές συχνά δηλώνουν αδυναμία στην κατανόηση της εξεταστέας ύλης, καθώς
και στην επίλυση των ασκήσεων, γεγονός που προσπαθούν να αντιμετωπίσουν με τη
στείρα απομνημόνευση. H «παπαγαλία» όμως δεν βοηθά στη λύση του προβλήματος,
γιατί δεν συμβάλλει στην εμπέδωση της ύλης και δεν ταιριάζει με το σημερινό
σύστημα εξέτασης.

Πρώτα οι μαθητές πρέπει μελετώντας να κατανοήσουν σε βάθος τη θεωρία. Σε αυτό
μπορούν να τους βοηθήσουν οι καθηγητές που έχουν τη γνώση και την εμπειρία ή
τα κατάλληλα βοηθητικά βιβλία, για την επιλογή των οποίων καλό θα ήταν να
συμβουλευτούν κάποιον ειδικό. H κατανόηση της εξεταστέας ύλης είναι πολύ
σημαντική, γιατί αποτελεί σίγουρο τρόπο που θα βοηθήσει τους μαθητές να
απαντήσουν σε ερωτήσεις κρίσεως ή σε συνδυαστικές ερωτήσεις.

Στη συνέχεια οι μαθητές πρέπει να προχωρήσουν στη λύση των ασκήσεων. Στο βήμα
αυτό οι μαθητές πρέπει πρώτα να δουν λυμένες ασκήσεις, ώστε να κατανοήσουν τη
μεθοδολογία τους. Χρήσιμη εδώ είναι η κατηγοριοποίηση των ασκήσεων που θα
βοηθήσει τους μαθητές να τις ταξινομήσουν και να τις καταχωρήσουν ευκολότερα
στη μνήμη τους.

Τέλος, είναι απαραίτητο να αναφερθεί ότι όσες συμβουλές και αν δοθούν, η
επιτυχία πάντα εξαρτάται από το ενδιαφέρον που θα δείξει κάθε μαθητής χωριστά.