Οι HΠA ανακάμπτουν αλλά κανείς δεν χαίρεται

Όταν μια οικονομία αρχίζει να αναπτύσσεται και πάλι, ύστερα από μια περίοδο
ύφεσης, συνήθως όλοι είναι χαρούμενοι. Όπως είναι βέβαιο ότι ο ήλιος βγαίνει
από την ανατολή, έτσι και οι ευκαιρίες απασχόλησης μεγαλώνουν σημαντικά, όταν
υπάρχει ανάκαμψη. Και, καθώς αυξάνονται οι εργαζόμενοι, τόσο βελτιώνεται το
κλίμα και δημιουργούνται ελπίδες για καλύτερη ποιότητα ζωής στο μέλλον.

Όμως, αυτές τις πρώτες χειμωνιάτικες ημέρες του 2004, δεν συμβαίνει κάτι
τέτοιο. Ο αριθμός των Αμερικανών εργαζομένων παραμένει σημαντικά μικρότερος σε
σχέση με το 2000, καθώς η ανεργία στις ΗΠΑ μειώνεται μεν, αλλά με βραδείς
ρυθμούς. Επιπλέον, αυτή η βελτίωση που δείχνουν οι αριθμοί αποδίδεται – κατά
ένα μέρος – στο γεγονός ότι πολλοί από τους απογοητευμένους μακροχρόνια
άνεργους δεν περιλαμβάνουν πια τους εαυτούς τους στο εργατικό δυναμικό.

Ελάχιστες νέες θέσεις

Αν ο κ. Γκρίνσπαν μελετήσει πώς μοιράζονται τα εισοδήματα ανάμεσα σε οικογένειες με διαφορετική εκπαίδευση και ευκαιρίες στη ζωή, τα συμπεράσματά του θα είναι λιγότερο αισιόδοξα

Αυτό πρέπει να ανησυχεί τα μέλη της ομάδας του προέδρου Μπους, που μέρα –
νύχτα ονειρεύονται τις εκλογές που έρχονται τον Νοέμβριο. Δεν θα πρέπει να
χάρηκαν πολύ, όταν έμαθαν πως οι ψηφοφόροι στην ερώτηση «είστε καλύτερα σήμερα
από ό,τι ήσασταν πριν από τρία χρόνια;» απάντησαν «όχι». Δεν υπάρχει κανένα
μυστήριο γύρω από τους λόγους για τους οποίους συμβαίνει αυτό: μέχρι σήμερα
δεν έχουν δημιουργηθεί παρά ελάχιστες νέες θέσεις εργασίας στις ΗΠΑ.

Πρώτον, όλο και περισσότερες αμερικανικές εταιρείες μεταφέρουν την παραγωγή
τους σε χώρες όπου οι μισθοί είναι χαμηλότεροι – κυρίως στην Κίνα και στην
Ινδία. Αυτό γίνεται επειδή οι επιχειρήσεις προσπαθούν με κάθε τρόπο να
αυξήσουν την κερδοφορία τους. Έτσι, δεν είναι παράξενο που το δολάριο υποχωρεί
και δημιουργείται κίνδυνος αναστάτωσης στις διεθνείς αγορές με πρωταγωνιστή το
αμερικανικό νόμισμα.

Δεύτερον, η προσπάθεια των εταιρειών να αυξήσουν τα κέρδη τους έχει οδηγήσει
στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών μέσα στις ΗΠΑ. Με τις τεχνολογίες αυτές
χρειάζονται λιγότεροι εργαζόμενοι για να παραχθούν τα προϊόντα που θέλουν να
αγοράσουν οι καταναλωτές.

Χάθηκαν για πάντα

Οι τάσεις αυτές δεν είναι νέες, ειδικά τώρα, στη νέα χιλιετία. Πρόκειται για
επιτάχυνση των τάσεων που έχουν τις ρίζες τους στις βιομηχανικές επαναστάσεις
του 18ου και 19ου αιώνα και το πιο πιθανό είναι ότι αυτές οι θέσεις εργασίας
στην Αμερική έχουν χαθεί για πάντα. Δηλαδή, δεν είναι πιθανό να δημιουργηθούν
ξανά κατά τη διάρκεια αυτού του επιχειρηματικού κύκλου, ή στους επόμενους.

Ο πρόεδρος της Κεντρικής Τράπεζας των ΗΠΑ, Άλαν Γκρίνσπαν, εδώ και πολλά
χρόνια είναι υπέρμαχος της αύξησης της παραγωγικότητας ως παράγοντα που
βραχυπρόθεσμα θα βελτιώσει τα μακροοικονομικά στοιχεία, ενώ μακροπρόθεσμα θα
αυξήσει την αγοραστική δύναμη των οικογενειών στην Αμερική. Πιστεύω ότι έχει
δίκιο κατά το ήμισυ. H οικονομική ιστορία μάς δείχνει ότι η μεγάλη βελτίωση
στο επίπεδο διαβίωσης έχει τις ρίζες της στην ανάπτυξη της επιστήμης και της
τεχνολογίας. Εγώ είμαι σήμερα 88 ετών, ενώ οι παππούδες μου δεν περίμεναν να
ζήσουν πέρα από τα 65 χρόνια.

Δεν έχουν κίνητρα

Αν ο κ. Γκρίνσπαν μελετήσει πώς μοιράζονται τα εισοδήματα ανάμεσα σε
οικογένειες με διαφορετική εκπαίδευση και ευκαιρίες στη ζωή, τα συμπεράσματά
του θα είναι λιγότερο αισιόδοξα. Το ένα τρίτο έως και το μισό του εργατικού
δυναμικού στις ΗΠΑ έχει μέτρια μόρφωση και ικανότητες. Οι περισσότεροι δεν
έχουν πολλά κίνητρα να δουλέψουν πιο σκληρά από ό,τι δούλευαν οι πρόγονοί
τους. Πριν από το 1950, για παράδειγμα, τα εκατομμύρια των ανθρώπων αυτών ήταν
τυχεροί που είχαν μονοπωλιακή πρόσβαση στα μεγάλα αμερικανικά κεφάλαια και
στην τεχνογνωσία. Όμως, το μονοπώλιο αυτό δεν υπάρχει πια. Πάει. Στην Ευρώπη
και στην Ασία υπάρχει πλέον εισροή τεχνολογίας και κεφαλαίων, που οδηγεί σε
αύξηση της παραγωγής προϊόντων.

Ο μεγάλος οικονομολόγος του Χάρβαρντ Joseph Schumpeter προφήτευσε, πριν από
δεκαετίες, ότι η οικονομική πρόοδος δεν μπορεί να διαχωριστεί από αυτό που
ονόμασε «δημιουργική καπιταλιστική καταστροφή». Κι εμείς θα καταλάβουμε
καλύτερα σήμερα τι εννοούσε.

Χρυσή τομή

Ίσως οι πολιτικοί μάς οδηγήσουν ξανά προς τη μεικτή οικονομία, όπου οι
δημοκρατικοί θεσμοί προωθούν την αμοιβαία ασφάλιση και εξασφάλιση. Αν αφεθεί
στην τύχη του, οποιοδήποτε καθαρό σύστημα αγοράς θα δημιουργήσει σημαντική
ανισότητα στον πλούτο, στο εισόδημα και στις ευκαιρίες. Όμως, σε μια
δημοκρατία, όταν οι ψηφοφόροι διακρίνονται από κάποιον αλτρουισμό, η κοινωνία
μπορεί να βρει τη χρυσή τομή, ώστε να καταπολεμηθεί η φτώχεια και να αυξηθεί η
ευημερία.

Για να επιτευχθεί ο άξιος στόχος της μείωσης των ανισοτήτων στην απόλαυση μιας
καλύτερης ζωής, η οικονομική εμπειρία μάς λέει ότι αυτό θα μάς κοστίσει κάτι
σε όρους αναποτελεσματικότητας. Δεν πρέπει, όμως, να ξεχνάμε το παλιό ρητό:
ένας καλός σκοπός, ακριβώς επειδή είναι καλός σκοπός, δικαιολογεί την ανάληψη
κάποιου κόστους προκειμένου ο σκοπός αυτός να επιτευχθεί.

© Tribute Media Services International, 2004

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας
της Μασαχουσέτης (MIT) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Γιώργος Κανελλόπουλος