ΣEΪMOYΣ XINI «Ένας κόμπος στον λαιμό» που τον λένε ποίημα

Ο Σέιμους Χίνι βρίσκεται αυτές τις ημέρες στην Ελλάδα, προσκεκλημένος από το υπουργείο Πολιτισμού, για να συμμετάσχει μαζί με άλλους ξένους και Έλληνες συγγραφείς σε διεθνή λογοτεχνική συνάντηση στους Δελφούς, με θέμα «H ελληνική εμπειρία». Το σύντομο δοκίμιο «Τέχνη και τεχνική» που δημοσιεύουμε, εμφανίστηκε το 2000 στον τόμο «Strong Words: Modern Poets on Modern Poetry» (Εκδόσεις Bloodaxe)

Νομίζω ότι η τέχνη είναι διαφορετική από την τεχνική. Τέχνη είναι αυτό που
μπορείς να μάθεις από τους στίχους άλλων. Τέχνη είναι η ικανότητα να
φτιάχνεις. Μπορεί να αναπτυχθεί χωρίς να αναφέρεται στα συναισθήματα ή στο
εγώ. Μπορεί να αρκείται στο να είναι vox et praeterea nihil – μόνο φωνή
και τίποτα άλλο -, αλλά όχι φωνή με την έννοια του «βρίσκω τη φωνή μου. Να
μαθαίνεις την τέχνη σημαίνει να γυρίζεις το μαγγάνι στο πηγάδι της ποίησης.
Συνήθως, στην αρχή, σου πέφτει ο κουβάς στα μισά του πηγαδιού και αντί για
νερό φέρνεις στην επιφάνεια αέρα. Μία ημέρα η αλυσίδα σφίγγει απελπιστικά και
ξαφνικά βουτάς σε νερά που σε τραβούν διαρκώς προς τα κάτω. Έχεις μόλις σπάσει
τον πάγο στη λίμνη του εαυτού σου.

Τη στιγμή εκείνη πρέπει κανείς να μιλάει για τεχνική και όχι για τέχνη.
H τεχνική, όπως θα την όριζα εγώ, είναι κάτι περισσότερο από τη γλωσσική
δεινότητα του ποιητή, ο τρόπος που χειρίζεται το μέτρο, τον ρυθμό και την υφή
των λέξεων· προϋποθέτει και τον καθορισμό της στάσης του απέναντι στη ζωή.
Προϋποθέτει την επινόηση τρόπων που θα του επιτρέψουν να υπερβεί τα οικεία
γνωστικά του όρια και να εισβάλλει στο άναρθρο: ανάμεσα στις πηγές του
συναισθήματος – όπως αυτές αποτυπώνονται στη μνήμη και την εμπειρία – και τα
μορφικά τεχνάσματα μέσω των οποίων αυτές εκφράζονται στο έργο τέχνης. H
τεχνική συνεπάγεται την εγγραφή, στην υφή των στίχων σου, του δικού σου τρόπου
αντίληψης, ομιλίας και σκέψης.

Είναι πολύ πιθανόν ένας ποιητής να επιδεικνύει ότι διαθέτει γνήσια
τεχνική χωρίς να κατέχει καλά την τέχνη, αλλά πιο συχνά συναντά κανείς ποιητές
που κατέχουν την τέχνη αλλά δεν διαθέτουν καμία τεχνική. Και αν με ρωτούσαν
ποιος είναι ο τέλειος τεχνίτης θα έλεγα ο υδροσκόπος. Δεν μπορείς να μάθεις
την τέχνη της ραβδοσκόπησης ή της υδροσκόπησης – είναι χάρισμα, ικανότητα να
βρίσκεσαι σε επαφή με αυτό που υπάρχει εκεί, κρυμμένο και αληθινό, χάρισμα που
σου επιτρέπει να μεσολαβείς ανάμεσα στην κρυμμένη πηγή και την κοινότητα που
θέλει την πηγή αυτή να αναβλύζει ελεύθερα.

H τεχνική είναι αυτό που επιτρέπει σ’ εκείνο το πρώτο σκίρτημα του μυαλού γύρω
από μια λέξη, ή μια εικόνα ή μια ανάμνηση, να μπορέσει ν’ αρθρωθεί: ν’
αρθρωθεί όχι απαραίτητα μέσω ενός επιχειρήματος ή μιας ερμηνείας, αλλά μέσω
της δικής του δυνατότητας για αρμονική αυτο-αναπαραγωγή. H τεχνική εγγυάται
ότι η πρώτη αναλαμπή θ’ αποκτήσει την ακτινοβολία που της αρμόζει. Ένα ποίημα
μπορεί ν’ αντέξει αν γεννηθεί με κάποιες υφολογικές ατέλειες, αλλά όχι αν
γεννηθεί νεκρό. H κρίσιμη πράξη είναι προ-λεκτική, είναι να μπορέσει κανείς να
επιτρέψει σ’ αυτό το εσωτερικό κάλεσμα, που γίνεται αντιληπτό με τρόπο θολό ή
ανολοκλήρωτο, να πάρει σιγά σιγά τη μορφή μιας σκέψης, ενός θέματος, μιας
φράσης. Ο Ρόμπερτ Φροστ το έθεσε ως εξής: «Το ποίημα στην αρχή μοιάζει με
κόμπο στον λαιμό, με νοσταλγία για την πατρίδα, με ερωτική απελπισία. Βρίσκει
τη σκέψη και η σκέψη βρίσκει τις λέξεις». Για μένα, η τεχνική συνδέεται πιο
ζωτικά και λεπτά με την πρώτη εκείνη δραστηριότητα όπου ο «κόμπος στον λαιμό»
βρίσκει «τη σκέψη», παρά με «τη σκέψη» που βρίσκει «τις λέξεις». Αυτή η πρώτη
ανακάλυψη συνδέεται με την προφητική, μαντική, χρησμοδοτική λειτουργία· η
δεύτερη με την κατασκευαστική λειτουργία. Το να πεις, όπως ο Όντεν, ότι το
ποίημα είναι «λεκτικό μαραφέτι» σημαίνει ότι κρατάς κρυμμένους έναν δύο, άσους
στο μανίκι.

Μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός