Δρόμοι

Να μπορούσαμε…

… να προβλέπαμε πότε θα ανέβει το χρηματιστήριο. Ή με ποιες πολιτικές μπορεί
ένα κόμμα να σιγουρέψει την εκλογική νίκη. Ή με ποιους νόμους θα περιοριστεί η
εγκληματικότητα. Ή η κυκλοφοριακή συμφόρηση. Καλά θα ήταν. Όμως, όταν
πρόκειται για την ανθρώπινη συμπεριφορά, οι πολιτικοί, οι κοινωνιολόγοι και οι
οικονομολόγοι σηκώνουν τα χέρια ψηλά. Επειδή ο άνθρωπος έχει ελεύθερη βούληση,
η μελλοντολογία δεν μπορεί να γίνει συγκεκριμένη επιστήμη. Να, όμως, που από
κάπου έρχεται μια απροσδόκητη βοήθεια: από τη φυσική επιστήμη.

Τα τελευταία…

… χρόνια, οι φυσικοί επιστήμονες έχουν αρχίσει να εφαρμόζουν την επιστήμη
τους στις κοινωνικές επιστήμες, σε μια προσπάθεια να διαπιστώσουν αν υπάρχει
«φυσική της κοινωνίας». Την ίδια ώρα, φυσικοί και κοινωνικοί επιστήμονες
υιοθετούν μεθόδους της Φυσικής σε μια προσπάθεια να κατανοήσουν και να
προβλέψουν τη συμπεριφορά μεγάλων ανθρωπίνων συνόλων. Όσο και αν αυτό φαίνεται
παράξενο, λέει ο Φίλιπ Μπολ στο βιβλίο του «Κρίσιμη μάζα: η Φυσική της
κοινωνίας» (εκδ. Heinemann), υπάρχουν ενδείξεις πως μερικές φορές η ανθρώπινη
συμπεριφορά υπακούει σε μαθηματικούς νόμους όμοιους με εκείνους που διέπουν
την άψυχη ύλη στις φυσικές επιστήμες. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως δεν έχουμε
ελεύθερη βούληση, αλλά πως ίσως η βούλησή μας να μην είναι τόσο ελεύθερη όσο
μας άρεσε πάντα να πιστεύουμε. Επηρεάζουμε και επηρεαζόμαστε. Και αυτό,
μερικές φορές, μπορεί να οδηγήσει σε περισσότερη ομοιομορφία από όση θα
περιμέναμε από άτομα τόσο ελεύθερα και ανεξάρτητα όσο (θέλουμε να πιστεύουμε)
εμείς.

Οι φυσικοί…

… ξέρουν από τέτοια. Ας πάρουμε για παράδειγμα μια ράβδο από σίδερο. Κάθε
σωματίδιό της μοιάζει με μικροσκοπική πυξίδα που η μαγνητική βελόνα της
δείχνει σε μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Κάθε άτομο είναι ελεύθερο να επιλέξει
την κατεύθυνσή του. Όμως, οι μαγνητικές δυνάμεις που ασκούνται πάνω τους τα
υποχρεώνουν να δείχνουν στην ίδια κατεύθυνση. Τα σωματίδια που έλκονται και
απωθούνται μπορούν επίσης να εξηγήσουν πώς σχηματίζονται οι ανθρώπινες
συμμαχίες. Αμερικανοί ερευνητές που μελέτησαν τις δυνάμεις «έλξης» και
«απώθησης» που ασκήθηκαν στις 17 χώρες του Άξονα και των Συμμάχων στον Δεύτερο
Παγκόσμιο Πόλεμο, μπόρεσαν να εξηγήσουν πώς χωρίστηκαν σε αυτά τα δύο
στρατόπεδα. Γάλλοι φυσικοί χρησιμοποίησαν παρόμοια μοντέλα για να εξηγήσουν τη
διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και της Σοβιετικής Ένωσης και τη διεύρυνση της
Ευρωπαϊκής Ένωσης. Άλλοι θεωρητικοί, όπως ο νομπελίστας οικονομολόγος Κένεθ
Άροου, με παρόμοια μοντέλα αμφισβητούν την ελευθερία των λεγόμενων «ελεύθερων
αγορών» – ότι τάχα μου βρίσκονται σε ισορροπία και εξασφαλίζουν την πιο
αποτελεσματική διανομή των αγαθών.

Οι επιστήμονες…

… πιστεύουν πως με την εφαρμογή τέτοιων μοντέλων από τη Φυσική ίσως να
μπορέσουν να προβλέπουν στο μέλλον ποια έκβαση έχουν συγκεκριμένες επιλογές
μας στη διαμόρφωση της κοινωνίας. Το δυσκολότερο βέβαια είναι να συμφωνήσουμε
εξ αρχής τι είδους κοινωνία θέλουμε. Αν κρίνουμε από την Ιστορία, σε αυτό δεν
φαίνεται ικανή να μας βοηθήσει ούτε η Φυσική.