Οριενταλισμός – το άγνωστο «άλλο μισό» της τέχνης μας

Ο Θ. Ράλλης «εισχωρεί» στον πολιτισμικό χαρακτήρα των θεμάτων του (χώροι θρησκευτικής λατρείας ή αισθησιακής συνείδησης του σώματος, έπιπλα και αντικείμενα που έρχονται σ’ επαφή με το σώμα κ.ά.) με νοοτροπία «ηθικά σφιγμένου» αστού που αναζητά την απελευθέρωση αισθήσεων, το βίωμα της στιγμιαίας επαφής (Θ. Ράλλης: «Μετά το Μπάνιο», ελαιογραφία πάνω σ’ ένα ντέφι, διαμ. 31,5 εκ.)

Σε άλλες χώρες – έστω σε άλλες εποχές – μία έκθεση ανάλογη με αυτήν θα είχε
λειτουργήσει ως αιτία για ευρύτερη δημόσια συζήτηση. Όχι μόνο επειδή
αναδεικνύει τον ευρύτερο αισθητικό περίγυρο ενός ποιητή με παγκόσμια
αναγνώριση, αλλά και γιατί αφορά τον ελληνικό πολιτισμό της διασποράς σε
μερικά από τα σημαντικότερα κέντρα του και σε μια συγκυρία όπου ο
κοσμοπολιτισμός – ως παγκοσμιοποίηση – αμφισβητεί γενικότερα τον
κρατισμό-εθνικισμό. Όμως η έκθεση «K. Καβάφης, Ο Κόσμος του και οι Εικαστικές
Μορφές της Εποχής του» έχει τεκμήρια κι ερεθίσματα που – λυπάμαι να διαπιστώνω
– δεν αξιοποιήθηκαν, ενώ μας αφορούν πολύ περισσότερο και από το «Outlook» και
άλλες μεγάλες εκθέσεις της εποχής.

Καβάφης, εικόνα και ζωγραφική: H έκθεση περιλαμβάνει αρχειακά
ντοκουμέντα (φωτογραφίες, χειρόγραφα κ.ά.π.), προσωπογραφίες και αντικείμενα
του μεγάλου ποιητή, καθώς και 75 αντιπροσωπευτικά έργα κορυφαίων Ελλήνων
ζωγράφων που ταξίδεψαν στην Ανατολική Μεσόγειο ή κατάγονται από την
Αλεξάνδρεια. Τοπία (φυσικά και αστικά) και χαρακτηριστικά ενσταντανέ του
πολιτισμικού κλίματος, από το χέρι ζωγράφων όπως οι Θ. Ράλλης, N. Λύτρας, Σ.
Σαββίδης, K. Μαλέας, K. Παρθένης, Π. Προσαλέντης κ.ά. Τεκμηριωμένος ο
μουσειακός κατάλογος, με καλά εστιασμένα κείμενα των επιμελητών M. Σαββίδη και
E. Ανδρεάδη, λήμματα από έγκυρους επίσης μελετητές, ένα ενημερωτικό βίντεο και
εύγλωττη εκθεσιακή αρχιτεκτονική συμπληρώνουν την εποπτεία.

H χαμένη νεοελληνική αστική τάξη: Ο επισκέπτης εικονογραφεί κατ’ αρχήν
τον κόσμο του Καβάφη. Τον λεπτεπίλεπτο τρόπο που βιώνει την κάθε στιγμή
παγώνοντας τον Χρόνο, ως ηθικός, ιστορικός ή αισθητικός γόνος του Ελληνισμού
της διασποράς, ως ασκημένος επιγραμματογράφος μιας διαχρονικής θέασης του
κόσμου, από τη μεγαλεξανδρινή σκοπιά. Εμμέσως, επικοινωνεί και με τον ιστορικό
πλακούντα του ποιητή: τα αστικά κέντρα των ελληνορθόδοξων κοινοτήτων
(Αλεξάνδρεια, αλλά και Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Λονδίνο κ.ά.), οι πόλεις όπου
οι Ρωμιοί υπήρξαν προκομμένοι κοσμοπολίτες, βασισμένοι στο εμπόριο, στη
ναυτοσύνη και την πίστη, και όχι τόσο στο έθνος-κράτος. Υποτιμημένη, σχεδόν
συκοφαντημένη, σήμερα αυτή η πλευρά της εθνικής μας ταυτότητας, είναι το
πρόσθετο θετικό απόσταγμα της έκθεσης, παράλληλα με το κεντρικό. Από
επιστημονική άποψη, η προσέγγιση είναι ό,τι πιο ζωντανό: ανθρωπογεωγραφική,
art in culture.

Νεοελληνικός οριενταλισμός και συμβολισμός: Για την ιστορία της
ζωγραφικής μας η συνεισφορά της έκθεσης είναι πρωταρχική. Πιστοποιεί ότι οι
κορυφαίοι Έλληνες ζωγράφοι (και οι προσδοκώμενοι συλλέκτες τους) αντίκρυσαν
την Ανατολή με βλέμμα αστικό: με κάποια ανωτερότητα κοινωνική, αλλά και με
πολλή νοσταλγία, συγκινησιακή και ιδεολογική. Μικρό μέρος του οριενταλισμού
εισήχθη εδώ από τη δυτικοευρωπαϊκή τυπολογία της περιηγητικής απεικόνισης, το
μεγαλύτερο είναι προστιθέμενη αξία. Ο Ράλλης «εισχωρεί» στον πολιτισμικό
χαρακτήρα των θεμάτων του (χώροι λατρείας ισλαμικής ή χριστιανορθόδοξης, χώροι
συνείδησης του σώματος, σχεδόν λαγνείας κ.ά.), με προδιαγραφές «ηθικά
σφιγμένου» αστού που αναζητά την απελευθέρωση αισθήσεων και ενστίκτων. Ως
κρυφία οδός επικοινωνίας γεννιέται ο συμβολισμός, ίσως γι’ αυτό ο Αλεξανδρινός
Παρθένης τον συναντά χωρίς έκπληξη αργότερα στη Βιέννη του Μπέκλιν και του
Φρόυντ. H μυστική αίσθηση της «παγωμένης στιγμής», ανάμεσα στα φανερά και στα
σκιασμένα σημεία κάθε πίνακα, προδιαθέτει και τον συμβολιστή αρχικά – πριν
ιδρύσει την pittura metaphysica – Ντε Κίρικο που συγχρωτίζεται στο Μόναχο με
τον Σ. Σαββίδη. H σχέση φωτός – σκιάς, κλασικισμού και διονυσιασμού,
συμβατικότητας – ενστίκτου, Δύσης – Ανατολής – ένα ανεξερεύνητο πεδίο έρευνας,
ένας πολύτιμος θησαυρός για τη νεοελληνική ζωγραφική – αναδεικνύεται στα
οριενταλιστικά έργα που είδαμε, προσθέτοντας νέες πτυχές, ιδιαίτερη
προσωπικότητα και πολλή αλήθεια στην τέχνη μας.

… Και ο Γ. Τσαρούχης; Ας προεκτείνουμε χρονικά τα ερεθίσματα της
έκθεσης, αξίζει τον κόπο: ο Γ. Τσαρούχης (γόνος αστικής οικογένειας, επίσης)
απ’ αυτό το επαμφοτερίζον αισθητικό βλέμμα ξεκινά, όταν έλκεται από τον
Θεόφιλο και τον «διακοσμητικό» A. Ματίς ή το ρεμπέτικο. Την Ανατολή ενατένισαν
με τον τρόπο τους και ο Γκίκας και ο Κόντογλου, και με τον ερωτικό λυρισμό ή
τον ένδοξο βυζαντινισμό τους οι A. Δρούγκας, M. Μακρουλάκης και Θ. Μανωλίδης,
αργότερα. Στην απαρχή της όλης αναδρομής είναι ακόμη και οι N. Γύζης και N.
Λύτρας, φωτογραφημένοι με ενδυμασία ζεϊμπέκηδων!

H έκθεση με λίγα λόγια

* «K.Π. Καβάφης – Ο Κόσμος του και οι Εικαστικές Μορφές της Εποχής του»

* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 9

* Ενδιαφέρει τους ειδικούς; 10

* Ξεχωρίζει απο άλλες εκθέσεις της εποχής; 9

* Τα έργα είναι από τα πιο αντιπροσωπευτικά για το θέμα τους; 10

8, 9, 10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6, 7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

«K. Π. Καβάφης – Ο Κόσμος του και οι Εικαστικές Μορφές της Εποχής του», Μέγαρο
Μουσικής, B. Σοφίας και Κόκκαλη, τηλ. 210-7282.333. Μέχρι 31 Ιαν. 2004.