ο υποψήφιος H Λογοτεχνία θέλει καθαρή καρδιά και πνεύμα ανήσυχο

Λογοτεχνία. Ελληνική Λογοτεχνία. Όσο μεγαλώνουμε τόσο θα μας συνεπαίρνει. Οι
περισσότεροι θα την προσεγγίσουν με την καρδιά τους. Τώρα όμως, μαθητές στο
Λύκειο πρέπει να την προσεγγίσετε και με τη λογική γιατί ως μάθημα δίνει έναν
βαθμό χρήσιμο για το Πανεπιστήμιο. Αν και η «χρησιμότητά» της έπειτα από αυτό,
θα είναι να σας συνεπάρει και να σας δώσει απόλαυση. Και Φιλοσοφία. Στοχασμοί.
Παράξενοι όροι. Άλλο ένα μάθημα που ως μεγαλύτεροι θα θυμάστε γιατί θα…
συναντάτε μπροστά σας. Ας δούμε πώς θα περάσουμε από το στάδιο του Υποψηφίου
με καλή απόδοση, για να φτάσουμε στο στάδιο του φιλοσοφημένου ανθρώπου που
απολαμβάνει ένα όμορφο κείμενο.

Μη διστάζετε να καταθέτετε τη δική σας θέση ή άρνηση

Κώστας Ακρίβος: «Αντιμετωπίστε το βιβλίο και τη διαδικασία των εξετάσεων με άλλον αέρα απ’ ό,τι στα υπόλοιπα μαθήματα. Δώστε την ευκαιρία στο μυαλό σας να “ξεκλειδωθεί” περισσότερο»

O κ. Κώστας Ακρίβος είναι φιλόλογος και συγγραφέας του βιβλίου
«ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ» Γ’ Λυκείου, Κατεύθυνσης.

«Παρ’ όλο που οι αρχικές προδιαγραφές (ολοκληρωμένες θεματικές ενότητες που
κατά καιρούς θα εναλλάσσονται) και οι βασικές προθέσεις (να αποτελέσει το
βιβλίο ένα δυνατό ερέθισμα για να αγαπήσουν τη λογοτεχνία οι τελειόφοιτοι
μαθητές) κατέτασσαν τη “Νεοελληνική Λογοτεχνία” στα πιο φιλόδοξα και
ελπιδοφόρα βιβλία για τον χώρο του Λυκείου, πολύ σύντομα η περικοπή των ωρών
διδασκαλίας από τις προτεινόμενες 4 στις 3 (για το β’ τετράμηνο στις 2) και
κυρίως η διαδικασία των Γενικών Εξετάσεων, το περιόρισαν σε ένα συνηθισμένο
σχολικό εγχειρίδιο, άρα αντίστοιχα και σε ένα τυπικό μάθημα. Έτσι όπως έχει
διαμορφωθεί σήμερα η κατάσταση και έπειτα από πέντε σχεδόν χρόνια διδασκαλίας,
θα ήθελα να προτείνω τα εξής:

1ο. Στην ΚΕΓΕ. Οι ερωτήσεις που δίνονται στις εξετάσεις να είναι όσο το
δυνατόν πιο ξεκάθαρες, σαφείς και όχι αλληλοκαλυπτόμενες. Επίσης, οι υπεύθυνοι
ας έχουν κατά νου ότι δεν απευθύνονται σε φοιτητές Φιλολογικών Σχολών, αλλά σε
μαθητές της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, που ακόμη δεν έχουν αφομοιώσει – ή,
καλά καλά, δεν έχουν διδαχθεί – εξειδικευμένη ορολογία και κανόνες.

2ο. Στους συναδέλφους που διδάσκουν το μάθημα. Κανένας δεν διαφωνεί πως οι
περισσότεροι που αναλαμβάνουν τη σχετική διδασκαλία το κάνουν από αγάπη προς
τη λογοτεχνία. Πιεσμένοι όμως τις περισσότερες φορές από τον βραχνά της
διδακτέας ύλης, χάνουμε την ουσία, να βοηθήσουμε δηλαδή τον μαθητή να έρθει σε
γόνιμη επαφή με το λογοτεχνικό έργο. Καλό θα ήταν – χωρίς, βέβαια, να
αγνοήσουμε το αναλυτικό πρόγραμμα ή τον προγραμματισμό μας – να βρούμε τις
ευκαιρίες για να δώσουμε στους μαθητές να καταλάβουν τι μεγάλο αγαθό είναι η
λογοτεχνία. Άλλωστε η ζωή δεν τελειώνει με τις εξετάσεις, μάλλον αρχίζει.

3ο. Στους υποψηφίους της Θεωρητικής Κατεύθυνσης. Αντιμετωπίστε το βιβλίο και
τη διαδικασία των εξετάσεων με άλλον αέρα απ’ ό,τι στα υπόλοιπα μαθήματα.
Δώστε την ευκαιρία στο μυαλό σας να “ξεκλειδωθεί” περισσότερο: μην
τσιγκουνεύεστε τις λέξεις, μη διστάζετε να καταθέτετε τη δική σας

θέση ή άρνηση, σχολιάστε και συγκρίνετε με τόλμη, ανακαλύψτε τη μαγεία των
παράλληλων κειμένων, θυμηθείτε τις απόψεις όσων ασχολήθηκαν με τον
συγκεκριμένο συγγραφέα ή το εν λόγω έργο, δείτε τα προς εξέταση κείμενα σαν
την καλύτερη αφορμή για να εκθέσετε τον ποιοτικότερο εαυτό σας. H

λογοτεχνία για να κερδηθεί θέλει καθαρή καρδιά και πνεύμα ανήσυχο. Με λίγα
λόγια, ό,τι διαθέτει ένας έφηβος του καιρού μας».

Αλλιώς προσεγγίζουμε ένα ποίημα και αλλιώς ένα πεζογράφημα

Ανθούλα Δανιήλ: «Το μάθημα της Λογοτεχνίας κινείται σε δύο σκέλη. Το ένα είναι το “τι” και το άλλο είναι το “πώς”»

H κ. Ανθούλα Δανιήλ είναι συγγραφέας, δρ N. Ελληνικής Φιλολογίας και
καθηγήτρια του μαθήματος.

«Το μάθημα της Λογοτεχνίας κινείται σε δύο σκέλη. Το ένα είναι το τι
και το άλλο είναι το πώς. Το τι αφορά στο περιεχόμενο, το πώς
στη μορφή. Αλλιώς προσεγγίζουμε ένα ποίημα και αλλιώς ένα πεζογράφημα. Στο
πεζογράφημα, μετά την προσεκτική ανάγνωση του κειμένου και τη διαδικασία
κατανόησης, αναγνωρίζουμε τη μορφή, τη δομή, τα μέρη του κειμένου (κεφάλαια –
παραγράφους – ενότητες), τον τρόπο που συνδέονται μεταξύ τους, πώς γίνεται η
μετάβαση από το ένα μέρος στο άλλο, ποια είναι η εξέλιξη. Ποια είναι τα κύρια
και τα δευτερεύοντα πρόσωπα, ποιος είναι ο ρόλος και η σημασία τους στην πλοκή
του έργου, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους, πώς αυτά λειτουργούν και προωθούν
την εξέλιξη. Ποιος είναι ο αφηγητής και ποια η οπτική γωνία του, πώς προχωρεί
η αφήγηση: ευθύγραμμα στον χρόνο ή με αναχρονίες (αναδρομές, προδρομικές
αφηγήσεις, διάρκεια, συχνότητα). Ποια είναι η σημασία των λεπτομερειών, τα
εκφραστικά μέσα και η γλωσσική ποικιλία του κειμένου – πώς δηλαδή
διαφοροποιείται από περιβάλλον σε περιβάλλον και τι σημαίνει αυτό γενικότερα
για το έργο. Στο ποίημα, εκτός των ανωτέρω, καθοδηγητική μπορεί να γίνει η
αίσθηση που αποκομίζουμε από την ανάγνωση. H εκκίνηση γίνεται από το πρώτο, το
αναφορικό επίπεδο, και επεκτείνεται σε ένα δεύτερο, το συνυποδηλωτικό επίπεδο.
Τι είναι δηλαδή αυτό που υπονοείται και δεν καταδηλώνεται. Προσέχουμε τη χρήση
της γλώσσας, τη θέση μιας λέξης μέσα στο κείμενο, τα επίπεδα ερμηνείας της,
τις διαθέσεις ή τις προθέσεις του ποιητή, τη μουσικότητα του στίχου, την
ποιότητα του λόγου του μαθητή».

«Ένα μάθημα που περισσότερο το νιώθεις παρά το κατανοείς»

Θεανώ Μανωλοπούλου. Έγραψε 19 στη Λογοτεχνία. «Οι υπερβολές, οι τόνοι σημειώσεων και διαγωνισμάτων καταφέρνουν μόνο να φθείρουν τον μαθητή», λέει

H Θεανώ Μανωλοπούλου είναι σήμερα φοιτήτρια στη Νομική και πέρυσι
έγραψε 19 στη Λογοτεχνία

«Πρώτα πρώτα να ξεκαθαρίσω πως πάντα με εκνεύριζαν οι κάθε λογής συμβουλάτορες
που από θέση υπεροχής έγραφαν και συνεχίζουν να γράφουν κείμενα σαν και αυτό,
με σκοπό να προσφέρουν σε απελπισμένους μαθητές τα όποια φώτα τέλος πάντων
διαθέτουν. Όσο και αν έχει κάποιος την οικογένεια και τους καθηγητές του στο
πλευρό του, οι Πανελλήνιες είναι τελικά προσωπική υπόθεση, θέμα ατομικής
προσπάθειας και – κυρίως – αντοχής. Συνεπώς, οι ετοιματζίδικες οδηγίες και
“δοκιμασμένες” συνταγές επιτυχίας πολύ λίγο ωφελούν. Καθένας χρειάζεται να
επιλέξει μόνος του τον τρόπο, τους ρυθμούς και το πρόγραμμα διαβάσματός του
και κανείς τρίτος δεν είναι σε θέση να τα καθορίσει. Έτσι, το μόνο που
απομένει να σας πω δεν είναι τίποτε παραπάνω από το χιλιοειπωμένο μαμαδίστικο
ρητό: “Να κρατάτε δυνάμεις για το τέλος”. Δεν είναι ανάγκη να κυκλοφορείτε με
το θερμός ανά χείρας ούτε να φτάσει ο μαύρος κύκλος μέχρι το σαγόνι για να
περάσετε στην πολυπόθητη σχολή (που, όπως πρόκειται να διαπιστώσετε, συχνά
απέχει απ’ όσα είχατε φανταστεί). Σας επιβαρύνει και ψυχολογικά να ξυπνάτε το
πρωί και να αντικρίζετε στον καθρέφτη ένα φάντασμα του εαυτού σας. Οι
υπερβολές, οι τόνοι σημειώσεων και διαγωνισμάτων καταφέρνουν μόνο να φθείρουν
το μαθητή. Αρκούν τα σχόλια του βιβλίου, τα οποία πολλοί περιφρονούν ξεχνώντας
ότι με βάση αυτά γίνεται η διόρθωση των γραπτών. Και έτσι αναλώνονται
αποστηθίζοντας απόψεις μελετητών που ούτε καν καταλαβαίνουν. Μελέτες που πίσω
από την εκζήτηση και το περισπούδαστό τους ύφος φανερώνουν το ναρκισσισμό του
ίδιου του σχολιαστή. Μην επηρεάζεστε λοιπόν από όλους αυτούς που “έχουν κιόλας
βγάλει τρεις φορές την ύλη” και πάνω απ’ όλα μην τους αφήνετε να σας
πανικοβάλουν. Οι εξετάσεις, βέβαια, είναι όχι μόνο υπόθεση σωστής κατανομής
χρόνου αλλά και καλού “μάρκετινγκ”. Κακά τα ψέματα, όλοι διαβάζουν. Κανείς
όμως δεν πέρασε ποτέ στο πανεπιστήμιο επειδή ήταν καλό παιδί ή προσπάθησε
περισσότερο από τους άλλους. Αυτό που καλείστε να κάνετε είναι να συσκευάσετε
τις γνώσεις σας σ’ ένα ωραίο περιτύλιγμα και να τις προσφέρετε στον υποψήφιο
καταναλωτή: τον εξεταστή σας.

Από εκεί και πέρα παίζει πολύ και ο παράγοντας της τύχης γιατί η λογοτεχνία
είναι ένα ακροβατικό νούμερο πάνω σε ένα καλά τεντωμένο σκοινί. Κάθε άνθρωπος
έχει τον δικό του τρόπο να αντιλαμβάνεται τον κόσμο και να αισθητοποιεί τις
απόψεις και εμπειρίες του. Εδώ ακριβώς κρύβεται και η ρευστότητα του
μαθήματος. Περισσότερο το νιώθεις, παρά το κατανοείς».

Τα έξι στοιχεία της αξιολόγησης

Αγάθη Γεωργιάδου: «Ο εκπαιδευτικός οφείλει να δέχεται την πολυσημία του κειμένου και τις ερμηνευτικές προτάσεις του μαθητή, με την προϋπόθεση ότι τεκμηριώνονται επαρκώς»

H κ. Αγάθη Γεωργιάδου είναι συγγραφέας, δρ κλασικής Φιλολογίας
και βαθμολογήτρια Λογοτεχνίας.

«Είναι γνωστό ότι η αξιολόγηση του μαθήματος της Λογοτεχνίας, όπως και κάθε
μαθήματος, συνδέεται με τον τρόπο διδασκαλίας του. Από τη φύση του το μάθημα
παρέχει κάποια περιθώρια ελευθερίας στον διδάσκοντα, ο σκοπός όμως είναι
καθορισμένος. Βασικός στόχος της Λογοτεχνίας είναι η αισθητική απόλαυση του
κειμένου, η οποία επιτυγχάνεται με τη βοήθεια εξωκειμενικών και ενδοκειμενικών
στοιχείων. Ο τρόπος προσέγγισης του κειμένου επηρεάζεται από την ευαισθησία
του διδάσκοντος και από τον θεωρητικό του οπλισμό. Ο ρόλος του δεν είναι να
παρουσιάζει στον μαθητή τη δική του ερμηνευτική ανάγνωση, αλλά να τον
κατευθύνει σε μια βιωματική και κριτική αποτίμηση του κειμένου. Επειδή,
λοιπόν, η διδασκαλία του μαθήματος παρουσιάζει διαφοροποιήσεις, είναι φυσικό,
ως έναν βαθμό, να υπάρχουν και αποκλίσεις στην αξιολόγησή του.

Για να διασφαλιστεί η αντικειμενική, κατά το δυνατόν, αξιολόγηση της
Λογοτεχνίας, τα ερωτήματα που δίνονται στους μαθητές θα πρέπει να είναι
διατυπωμένα με σαφήνεια και ακρίβεια και να μην αφήνουν περιθώρια
παρερμηνείας. Από την πλευρά του, ο εκπαιδευτικός οφείλει να δέχεται την
πολυσημία του κειμένου και τις ερμηνευτικές προτάσεις του μαθητή, με την
προϋπόθεση ότι τεκμηριώνονται επαρκώς. Παράλληλα, κατά την αξιολόγηση του
μαθήματος θα πρέπει να συνυπολογίζονται και τα εξής:

§ αν ο μαθητής κατανόησε σε βάθος το έργο, § αν μπορεί να το εντάξει στην
εποχή του, § αν είναι σε θέση να διακρίνει τη δομή του, § αν μπορεί να
επισημάνει τον ρόλο των προσώπων και τις μεταξύ τους σχέσεις, § αν μπορεί να
παρατηρήσει την τεχνική του (τις αφηγηματικές τεχνικές, τους εκφραστικούς
τρόπους κ.τ.λ.), & αν έχει ποιότητα στον λόγο του.

H ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ – ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΤΡΙΑ

«”Κλειδί” η κριτική αντιμετώπιση των φιλοσοφικών κειμένων»

Αθηνά Γκουτζινοπούλου

H κ. Αθηνά Γκουτζινοπούλου έχει 17 χρόνια υπηρεσίας ως καθηγήτρια και
βαθμολογήτρια αυτού και άλλων μαθημάτων.

«Στις Αρχές Φιλοσοφίας, Θεωρητικής Κατεύθυνσης της B’ Λυκείου, η επίδοση των
μαθητών είναι μέτρια. Τα θέματα αποτελούνται από δύο ομάδες ερωτήσεων (50
μονάδες εκάστη).

H ομάδα A, ελέγχοντας καθαρά τις γνώσεις, περιλαμβάνει τέσσερις ερωτήσεις
κλιμακούμενης δυσκολίας, που καθορίζει την κατανομή των μονάδων.

Απαιτείται η σε βάθος κατοχή της ύλης, σαφήνεια στον ορισμό εννοιών και
προσοχή, χωρίς βιασύνη στην ερώτηση αντικειμενικού τύπου, που είναι η
απλούστερη.

H ομάδα B περιλαμβάνει δύο ερωτήσεις (25 μονάδες εκάστη). Εδώ απαντώνται οι
περισσότερες δυσκολίες, καθώς απαιτείται σύνθεση φιλοσοφικών γνώσεων και
κριτική ικανότητα. Κάθε ερώτηση στηρίζεται σε αποσπάσματα από κείμενα
φιλοσόφων, στην επεξεργασία των οποίων έχουν ασκηθεί οι μαθητές στην τάξη. H
επιτυχής απάντηση βασίζεται στην εξοικείωση των τελευταίων με τις πηγές του
φιλοσοφικού στοχασμού και τη μεθοδολογία απόκτησης και αξιοποίησης της
φιλοσοφικής γνώσης.

Στο κείμενο οι μαθητές εντοπίζουν τις έννοιες της θεωρίας ενός φιλοσόφου και
προσέχουν ιδιαίτερα τη διατύπωση των ερωτήσεων, ώστε να αναχθούν στα
συγκεκριμένα σημεία των θέσεών του, που εκτίθενται στο απόσπασμα.

Συχνά οι υποψήφιοι, μην κατανοώντας το κείμενο και την ερώτηση, γράφουν όλα
όσα αναφέρει το βιβλίο για κάποιον φιλόσοφο, χωρίς αυτό να είναι το ζητούμενο.

Καλή γνώση της ύλης, κατοχή της φιλοσοφικής ορολογίας και κριτική αντιμετώπιση
των φιλοσοφικών κειμένων αποτελούν το κλειδί της επιτυχίας στις Αρχές Φιλοσοφίας».

Ο δεκάλογος της επιτυχίας

1. Διαβάζουμε 2 φορές το κείμενο. Το κατανοούμε απολύτως πριν ξεκινήσουμε
να το αναλύουμε.

2. Εντοπίζουμε τη δομή του.

3. Επισημαίνουμε τον ρόλο των προσώπων και τις σχέσεις τους.

4. Παρατηρούμε τις αφηγηματικές τεχνικές, και τρόπο έκφρασης.

5. Προσέχουμε τη χρήση της γλώσσας και τα, ενδεχομένως διαφορετικά, επίπεδα
ερμηνείας.

6. Δεν παραμελούμε στη μελέτη τα σχόλια του βιβλίου.

7. Σχολιάζουμε και συγκρίνουμε με τόλμη, αλλά δεν ξεχνάμε ότι το σχόλιο
προϋποθέτει γερά επιχειρήματα.

8. Στο ποίημα κυρίως, προσέχουμε τι είναι αυτό που υπονοείται αλλά δεν
δηλώνεται.

9. Στις Αρχές Φιλοσοφίας, χρειάζεται να εξασκηθούμε αρκετά στην ορολογία.

10. H υπογράμμιση λέξων-κλειδιών βοηθάει στην κατανόηση.