ΟI EΠTA MHNEΣ που άλλαξαν το ΠAΣΟK

H αλλαγή ηγεσίας του ΠΑΣΟΚ «κλείδωσε» το απόγευμα της 23ης Δεκεμβρίου 2003.
Ο Γιώργος Παπανδρέου επισκέφθηκε τότε τον Κώστα Σημίτη στην οικία του στην οδό
Αναγνωστοπούλου για μια συνάντηση που – βοηθούσης και της καταρρακτώδους
βροχής που έπεφτε όλη εκείνη την ημέρα – πραγματοποιήθηκε μακριά από τα φώτα
της δημοσιότητας. Με δεδομένη την απόφαση του Σημίτη να αποχωρήσει, οι δύο
άνδρες συμφώνησαν την προσφυγή σε έκτακτο συνέδριο και την εκλογή του νέου
προέδρου από τη βάση του Κινήματος.

Από τις αρχές του 2004, τίποτε δεν θα ήταν πια το ίδιο στο ΠΑΣΟΚ. Ωστόσο, η
διαδικασία που φέρνει τον Γιώργο Παπανδρέου στην ηγεσία του Κινήματος ξεκίνησε
πριν από επτά μήνες.

«Πόσους λες ότι έχεις;»

«Εκατόν είκοσι, πρόεδρε…»

«Μέτρησέ τους ξανά…»

Ο διάλογος αυτός έγινε μεταξύ Κώστα Σημίτη και Μιχάλη Χρυσοχοΐδη σε μία από
τις τελευταίες επαφές τους πριν από τα γεγονότα του περασμένου Ιουλίου, που
οδήγησαν στην έξοδο του Κώστα Λαλιώτη από τη θέση του γραμματέα του ΠΑΣΟΚ. H
αριθμητική αφορούσε τα μέλη της Κεντρικής Επιτροπής που πιθανολογούσε ο
Χρυσοχοΐδης ότι θα ψήφιζαν υπέρ του.

Ο Πρωθυπουργός και ο (τότε) υπουργός Δημόσιας Τάξης είχαν αναπτύξει μια σχέση
εμπιστοσύνης – και ενίοτε πολιτικής συνωμοτικότητας – από την περίοδο που
είχαν διαχειριστεί το ευαίσθητο θέμα της τρομοκρατίας. Οι κατ’ ιδίαν
συναντήσεις στο Μαξίμου, συνήθως χωρίς τη γνώση του Τύπου ή με μια γενική
αναφορά σε θέματα του υπουργείου Δημόσιας Τάξης, ήταν το χαρακτηριστικό
εκείνης της περιόδου.

Σε μια τέτοια συνάντηση, λίγο μετά το Πάσχα του 2003, προέκυψε η υποψηφιότητα
του Χρυσοχοΐδη για τη θέση του γραμματέα.

Είναι το επίσημο διάγγελμα του Κώστα Σημίτη προς τον ελληνικό λαό, την
περασμένη Τετάρτη, το οποίο υπέδειξε τον περασμένο Ιούλιο ως σημείο αφετηρίας
της πολιτικής διαδικασίας που οδήγησε στην έξοδό του από την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ.
Ο Πρωθυπουργός μίλησε για τις αλλαγές που απαιτούσε το πέρασμα στο ΠΑΣΟΚ της
νέας εποχής, ξεκινώντας από την αλλαγή στο πρόσωπο του γραμματέα.

H αλήθεια είναι ότι και τότε – στην ομιλία του στην Κεντρική Επιτροπή της 2ας
Ιουλίου – ο Σημίτης είχε κάνει λόγο για «νέα περίοδο». Ουδείς όμως κατάλαβε
ότι ξεκινούσε μια σειρά από χειρισμούς που θα άνοιγαν τον δρόμο στον τότε
υπουργό Εξωτερικών να αναλάβει την ηγεσία του Κινήματος επτά μήνες αργότερα.
Όπως έλεγε τότε χαρακτηριστικά έμπειρο στέλεχος του ΠΑΣΟΚ, «ο Σημίτης δεν θα
μάτωνε ποτέ, για να ανοίξει τον δρόμο στον Γιώργο…».

H ίδια εντύπωση υπήρχε και κεκλεισμένων των θυρών. Ούτε ο Χρυσοχοΐδης
αντελήφθη ότι εκλεγόταν γραμματέας σε μια διαδικασία που, ύστερα από μισό
χρόνο, θα έφερνε στην προεδρία του Κινήματος τον Γιώργο Παπανδρέου – ούτε καν
ο πολιτικά οξυδερκής Λαλιώτης.

«Δεν θα σου βγει πολιτικά…». Τι είπε ο Λαλιώτης στον Σημίτη

Για τα δεδομένα των δύο ανδρών αλλά και της εποχής, η κατ’ ιδίαν συνάντηση
Σημίτη – Λαλιώτη στη Χαριλάου Τρικούπη το πρωί της 2ας Ιουλίου είχε εξαιρετικά
υψηλή θερμοκρασία. H αντίδραση του Λαλιώτη στην πρόταση του Πρωθυπουργού να
αναλάβει το υπουργείο Γεωργίας είναι γνωστή.

Λιγότερο γνωστό είναι ότι ο Λαλιώτης τού υπενθύμισε ότι «θα είχες διαγραφεί
πέντε φορές από το ΠΑΣΟΚ αν δεν ήμουν εγώ». Ο Λαλιώτης του επισήμανε επίσης
ότι «δεν θα σου βγει πολιτικά, σου το λέω εγώ». H εκτίμηση του απερχόμενου
γραμματέα δεν είχε να κάνει με την έξοδο του ιδίου, αλλά με τις αμφιβολίες του
για την πολιτική συλλογιστική του πρωθυπουργικού εγχειρήματος και την απήχησή
του στην κοινωνία. Παγερός και απτόητος ο Σημίτης ρώτησε τον Λαλιώτη τι
υπολόγιζε να κάνει την επόμενη ημέρα στην Κεντρική Επιτροπή.

Ο Λαλιώτης είχε δίκιο. H κομματική συνωμοσία του Ιουλίου δεν ήταν επαρκής όρος
για να ανακάμψει το ΠΑΣΟΚ. Τούτο φάνηκε από τον Οκτώβριο και μετά, όταν το
κυβερνών κόμμα – παρά τις αλλαγές στη Χαριλάου Τρικούπη, το κοινωνικό πακέτο
και τη Χάρτα Σύγκλισης – αδυνατούσε να μειώσει τη διαφορά επτά μονάδων από τη
Νέα Δημοκρατία. H αλλαγή γραμματέα και Εκτελεστικού μπορεί να μην ήταν
επαρκής, αναγορεύθηκε όμως εκ των υστέρων σε αναγκαίο όρο για αυτές τις
εξελίξεις που μεθόδευσε ο Σημίτης τον Ιανουάριο.

Στο διάγγελμά του της περασμένης Τετάρτης, ο Σημίτης διέκρινε ουσιαστικά τρεις
φάσεις για το πέρασμα του ΠΑΣΟΚ στη νέα εποχή. Αλλαγή γραμματέα και
Εκτελεστικού, ανανέωση «σε πρωτοφανές ποσοστό» των ψηφοδελτίων του Κινήματος
εν όψει των εκλογών και, τελικά, αλλαγή ηγεσίας. Πότε άρχισε να διαφαίνεται
για πρώτη φορά η τρίτη φάση;

«Για τα μάτια του προέδρου». Οι κρυφές δημοσκοπήσεις για την απήχηση του Γιώργου

Ο Πρωθυπουργός είναι φανατικός των δημοσκοπήσεων. Ο Σημίτης βάσισε σε μεγάλο
βαθμό την πολιτική υπεροχή του στο προσωπικό προβάδισμα που του έδιναν οι
δημοσκοπήσεις, τόσο απέναντι στο υπόλοιπο πολιτικό προσωπικό όσο και απέναντι
στο ΠΑΣΟΚ. Το Μαξίμου διενεργούσε συχνά απόρρητες δημοσκοπήσεις. Αν υπήρχαν
λόγοι ιδιαίτερης μυστικότητας αποφεύγονταν οι εγχώριοι «εμπορικοί δημοσκόποι»
και οι παραγγελίες δίνονταν στο εξωτερικό.

Στο τέλος του καλοκαιριού, ο Χρυσοχοΐδης ανανέωσε το επικοινωνιακό δυναμικό
της Χαριλάου Τρικούπη, φέρνοντας επαγγελματίες της αγοράς, με επικεφαλής τον
Πολ Έλιοτ της Λίο Μπερνέτ. Τις δημοσκοπήσεις για λογαριασμό της Χαριλάου
Τρικούπη έκανε η εταιρεία Metron Analysis και ο Στράτος Φαναράς. Από το
καλοκαίρι προστέθηκε ακόμη μία εταιρεία, η Edge, και ένα νέο όνομα:
Φυσετζίδης.

Ο Κώστας Σημίτης έβλεπε συχνά ο ίδιος τα ερωτηματολόγια ή πρόσθετε ερωτήματα
στις δημοσκοπήσεις. Στις αρχές του φθινοπώρου, μια σειρά απόρρητων
δημοσκοπήσεων που έκανε κατά παραγγελίαν του Μαξίμου η Χαριλάου Τρικούπη είχαν
και σειρά ερωτημάτων που αφορούσαν τον Γιώργο Παπανδρέου. Οι μετρήσεις
σκιαγράφησαν το ποιοτικό προφίλ του Παπανδρέου – τα θετικά και τα αρνητικά
στοιχεία της πολιτικής του προσωπικότητας στα μάτια των ψηφοφόρων – αλλά και
την επιρροή που θα είχε στο εκλογικό αποτέλεσμα η πιθανή ανάληψη της ηγεσίας
του ΠΑΣΟΚ από αυτόν.

Το τελευταίο ερώτημα έσκασε περίπου ως βόμβα μεγατόνων – αλλά η έκρηξη έγινε
μέσα σε πολιτική σιωπή. Οι μετρήσεις – έγιναν αρκετές από τη Χαριλάου Τρικούπη
– κρατήθηκαν απολύτως μυστικές μέχρι τα Χριστούγεννα. Το πιθανότερο είναι πως
ήταν μόνο για τα μάτια του προέδρου.

Σε μια δραματική αποστροφή του στην κοινή συνεδρίαση Κυβερνητικής Επιτροπής –
Εκτελεστικού Γραφείου την περασμένη Τετάρτη, ο Σημίτης είπε ότι μέτρησε παρά
πολύ την απόφασή του και κατέληξε ότι «αυτό πρέπει να γίνει». Ο Πρωθυπουργός
θα πρέπει να αναφερόταν στο δίμηνο που έβλεπε και ξανάβλεπε – μόνος στο
Μαξίμου – τις απόρρητες δημοσκοπήσεις που είχε παραγγείλει.

Δύο πτυχές της τρίτης φάσης των αλλαγών που είχαν ξεκινήσει τον Ιούλιο του
2003 φαίνεται ότι απασχολούσαν τον Σημίτη. H μία είχε να κάνει με την έκβαση
των εκλογών. Ο Πρωθυπουργός ήταν πεπεισμένος ότι επικράτηση της N.Δ. θα έβαζε
τη χώρα σε περιπέτειες. Ύστερα από επτά χρόνια αναμετρήσεων, ο Σημίτης έχει
ελάχιστη εκτίμηση για τον Καραμανλή, τον οποίο στο Μαξίμου δεν κατατάσσουν
στους πολιτικούς αντιπάλους, αλλά στους πολιτικούς υβριστές του Πρωθυπουργού.
Ο Σημίτης είχε επίσης την εκτίμηση ότι σε περίπτωση νίκης της, η N.Δ. θα έβαζε
το ΠΑΣΟΚ στο στόχαστρο ενός νέου γύρου σκανδαλολογίας και δικαστικών διώξεων
για υποθέσεις που αφορούσαν τα χρόνια διακυβέρνησης από το 1993.

Άρα, η τρίτη φάση – η αλλαγή ηγεσίας – θα έπρεπε να γίνει με όρους που να
εξασφάλιζαν νίκη. Σε ό,τι αφορά τα πρόσωπα, είναι σαφές – και λυπηρό για όσους
άλλους στο ΠΑΣΟΚ έχουν ηγετικές βλέψεις – ότι ο Πρωθυπουργός έβλεπε μόνο τον
Γιώργο Παπανδρέου να μπορεί να παίξει αυτόν το ρόλο. Ένα δεύτερο κρίσιμο
ερώτημα μετά το «ποιος;» ήταν το «πώς;». Πώς θα αποχωρούσε ο Σημίτης από την
ηγεσία; Τα πιθανά σενάρια ήταν πολλά. Να παραιτηθεί από πρωθυπουργός, αλλά να
μείνει πρόεδρος. Να κρατήσει την πρωθυπουργία και να γίνει αλλαγή ηγεσίας στο
ΠΑΣΟΚ. Να παραιτηθεί από όλα.

«Θέλει να φύγει, αλλά δεν τον αφήνουν…». Ποιοι εμπόδιζαν την έξοδο Σημίτη

Λαλιώτης – Χρυσοχοΐδης: η αλλαγή γραμματέα ήταν προοίμιο για την αλλαγή ηγεσίας

Στη φάση αυτή – μεταξύ Νοεμβρίου και Δεκεμβρίου – συνεργάτες του Πρωθυπουργού
άρχισαν να λαμβάνουν διάφορα υποθετικά ερωτήματα. Τί προβλέπει το Σύνταγμα
στην τάδε ή τη δείνα περίπτωση; Τί γίνεται, ας πούμε, αν παραιτηθεί ο
Πρωθυπουργός;

Εντός του Δεκεμβρίου, ο Σημίτης θα πρέπει να κατέληξε. Το ΠΑΣΟΚ εξακολουθούσε
να υστερεί στις δημοσκοπήσεις και ένα κλίμα ηττοπάθειας άρχισε να απλώνεται σε
κυβέρνηση και στελέχη. Παρ’ όλα αυτά, συνεργάτης του έλεγε τότε: «Τον βλέπω
ήρεμο. Σαν να ξέρει κάτι που εμείς δεν ξέρουμε». Ποιοι ήξεραν; Περί το τέλος
Δεκεμβρίου, πλην Χρυσοχοΐδη, ήταν επίσης εν γνώσει ο Νίκος Θέμελης και ο
Τηλέμαχος Χυτήρης. Ποιοι ήξεραν; Τι ήξεραν; Όσα έκρινε ο Πρωθυπουργός σε κάθε
φάση ότι έπρεπε να ξέρουν.

Ένα ενδιαφέρον επεισόδιο καθ’ οδόν προς τα Χριστούγεννα είναι το «θα
συμμετέχω» του Σημίτη στη συνέντευξη Τύπου στους ξένους ανταποκριτές την 5η
Δεκεμβρίου. Εκ των υστέρων, είναι σαφές ότι η φρασεολογία του Πρωθυπουργού
ήταν σκόπιμα «ανοιχτή». Γιατί όμως κινητοποιήθηκαν σε τέτοια έκταση εκείνο το
απόγευμα Ζαλοκώστα, Χαριλάου Τρικούπη και Μαξίμου για να περάσουν «γραμμή» ότι
«ο πρόεδρος μένει»; H απάντηση συνεργάτη του Σημίτη είναι αφοπλιστική:
«Κάποιοι δεν ήξεραν και οι άλλοι κινήθηκαν στη λογική ότι όσο είναι πρόεδρος
του ΠΑΣΟΚ δεν πρέπει να τρωθεί η εξουσία του» – δηλαδή δεν πρέπει να φαίνεται
ότι είναι υπ’ ατμόν.

Δεν ήταν η πρώτη φορά τους επτά μήνες από τον Ιούλιο του 2003 ώς τον Ιανουάριο
του 2004 που το σύστημα του Πρωθυπουργού παραπλάνησε σκοπίμως την κοινή γνώμη.
Στη Χαλκιδική, τον Ιούνιο του 2003, ο Πρωθυπουργός ζήτησε από τον Χυτήρη να
δηλώσει στους δημοσιογράφους ότι δεν υπάρχει θέμα αποχώρησης Λαλιώτη από τη
Χαριλάου Τρικούπη. Δέκα μέρες αργότερα ήρθε η, κατά Λαλιώτη, θυσία της
Ιφιγένειας.

Σε αυτούς που «δεν ήξεραν» πρέπει να προστεθούν και αυτοί που «δεν ήθελαν».
Τον Δεκέμβριο, το επικρατέστερο σενάριο εντός τειχών ήταν η παραίτηση του
Πρωθυπουργού και η εκλογή αντικαταστάτη του από την Κοινοβουλευτική Ομάδα.
Έτσι είχε γίνει Πρωθυπουργός και ο ίδιος ο Σημίτης το 1996 και η 18η
Ιανουαρίου προσέφερε μια συμβολική ημερομηνία. H εκλογή στη Βουλή εθεωρείτο
προτιμότερη από ένα συνέδριο ηγεσίας, που υπήρχε ο φόβος ότι θα έβαζε το ΠΑΣΟΚ
σε δίνη εσωστρέφειας, κάτι που θα απωθούσε προεκλογικά την κοινή γνώμη.

Οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ ήταν αναφανδόν υπέρ του Παπανδρέου, άρα η διαδοχή θα
ήταν άνετη. Ωστόσο, υπήρχε στο μυαλό ορισμένων ένα πρόβλημα: αλλαγή
πρωθυπουργού σήμαινε ανασχηματισμό. H απώλεια Χαρτοφυλακίου παραμονές εκλογών
μπορεί να αποβεί πολιτικά θανάσιμη. Εισήγηση για αλλαγές προσώπων στην
κυβέρνηση είχε κάνει και ο Χρυσοχοΐδης στον Πρωθυπουργό τον Νοέμβριο. Ο
Σημίτης την είχε απορρίψει. Το κλίμα στη Χαριλάου Τρικούπη είχε γίνει αισθητό
στην κυβέρνηση και κάποιοι είχαν σπεύσει να αφήσουν να διαρρεύσει ότι υπήρχε
ένταση μεταξύ Πρωθυπουργού και γραμματέα.

Ωστόσο, η αλλαγή πρωθυπουργού δεν θα συμπαρέσυρε απλώς τον Χριστοδουλάκη ή τον
Πρωτόπαπα. Αν ο Παπανδρέου γινόταν πρωθυπουργός και έφτιαχνε κυβέρνηση, το
πιθανότερο είναι ότι θα επερχόταν πλήρης «αποσημιτοποίηση». Όχι μόνο στην
κυβέρνηση, που θα γινόταν αγνώριστη, αλλά και σε κρίσιμες θέσεις του
εκτελεστικού τομέα, από τον γραμματέα του Υπουργικού Συμβουλίου ώς την
Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς και τις διοικήσεις των τραπεζών.

Ένα τέτοιο «ξήλωμα» θα μπορούσε να γίνει μόνο έπειτα από ήττα ή ανατροπή του
Σημίτη. Θα ήταν αδιανόητο σε παράδοση εξουσίας. Είναι πολύ πιθανό ότι η
εκτίμηση της παραμέτρου της λεγόμενης «αποσημιτοποίησης» μέτρησε στην τελική
απόφαση του Σημίτη να παραμείνει στη θέση του στο Μαξίμου ώς τις εκλογές. Δεν
ήταν κάτι που έπληττε μόνο τα στελέχη επιλογής του: ήταν κάτι που έπληττε
πολιτικά τον ίδιο.

Τα τρία κρυφά ραντεβού

Ουσιαστική συζήτηση μεταξύ Σημίτη και Παπανδρέου για την αλλαγή ηγεσίας στο
ΠΑΣΟΚ έγινε για πρώτη φορά μετά τις 10 Δεκεμβρίου. Υπενθυμίζεται ότι οι δύο τα
είπαν κατ’ ιδίαν στις Βρυξέλλες, στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής της
Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 12 και 13 Δεκεμβρίου. Ήταν το δεύτερο «κρυφό» – με την
έννοια ότι δεν ανακοινώθηκε προηγουμένως επίσημα – ραντεβού των Σημίτη και
Παπανδρέου. H ιδέα να γίνει αλλαγή ηγεσίας στο κόμμα με προσφυγή σε έκτακτο
συνέδριο ήταν του Σημίτη. Δεν έγινε διαπραγμάτευση ή παζάρι. H αλλαγή ηγεσίας
ήταν μονομερής πρωτοβουλία του Πρωθυπουργού. Ο Παπανδρέου συμφώνησε.

H αποσαφήνιση της κατάστασης εκδηλώθηκε γρήγορα. Επιστρέφοντας, στο αεροπλάνο,
ο Παπανδρέου έκανε αυτοβούλως δηλώσεις στους δημοσιογράφους, λέγοντας πως
«είναι έτοιμος να αναλάβει τις ευθύνες του».

H συμφωνία ολοκληρώθηκε σε ένα ακόμη «κρυφό» ραντεβού, που πραγματοποιήθηκε το
απόγευμα της 23ης Δεκεμβρίου. Ο Παπανδρέου πήγε υπό βροχήν στην πρωθυπουργική
κατοικία στην Αναγνωστοπούλου, χωρίς ουδείς να αντιληφθεί τίποτε. Εκείνο το
απόγευμα «κλείδωσαν» οι εξελίξεις για την αλλαγή ηγεσίας στο ΠΑΣΟΚ. Ο Σημίτης
είχε λάβει πλέον την οριστική του απόφαση για το πώς θα γινόταν η αλλαγή.

Στη φάση αυτή οριστικοποιήθηκε και η αλλαγή του τρόπου εκλογής του προέδρου
του ΠΑΣΟΚ, με ψηφοφορία από τη βάση. Είναι μια κοσμογονική εξέλιξη όχι μόνο
για το Κίνημα, αλλά και για το πολιτικό σύστημα. Με δεδομένη τη δημοφιλία του
Παπανδρέου εδραιώνει τη θέση του στην ηγεσία του Κινήματος χάσει-κερδίσει το
ΠΑΣΟΚ.

Ήταν το τρίτο και τελευταίο «κρυφό» ραντεβού των δύο. Αν το δεύτερο έγινε στις
Βρυξέλλες, ποιο ήταν το πρώτο;

Το πρώτο έγινε τον Ιούνιο στην Ουάσιγκτον, όπου Σημίτης και Παπανδρέου είχαν
πάει για τον ευρω-ατλαντικό διάλογο. Το περιεχόμενό του είναι άγνωστο. Ωστόσο,
υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι ο Παπανδρέου ενημερώθηκε για τις αλλαγές του
Ιουλίου.

Αντιθέτως, ο Παπανδρέου δεν είχε γνώση των βαθύτερων προθέσεων, της «τρίτης
φάσης» των αλλαγών που έρχονταν επτά μήνες αργότερα. Αν και φαίνεται μεταξύ
των δύο ανδρών να υπήρξε πολιτική και προσωπική αλληλοκατανόηση. «Αυτοί μιλάνε
με τα μάτια», επέμενε κάποιος που έχει γνώση αμφοτέρων.