Οι καλές και κακές στιγμές Xαρίλαου – Aνδρέα

Τριάντα χρόνια στην ηγεσία του κομμουνιστικού κινήματος για τον Χαρίλαο
Φλωράκη δεν μπορεί ασφαλώς να «χωρέσουν» στις 770 σελίδες του ογκώδους 2ου
τόμου που έγραψε γι’ αυτόν, με βάση «γνωστά και άγνωστα στοιχεία» ο
δημοσιογράφος Χρήστος Θεοχαράτος.

Πολύ περισσότερο δεν μπορούν να χωρέσουν περίπλοκες πολιτικές σχέσεις –
στις καλές και κακές στιγμές τους – όπως αυτή με τον Ανδρέα Παπανδρέου έχουν
τόσες πολλές πτυχές, κυρίως λόγω της μεγάλης δοκιμασίας που πέρασαν το 1989 με
την κυβέρνηση Τζαννετάκη, και χρειάζονται πολλά, μα πάρα πολλά βιβλία για να
τις καταγράψουν.

Ωστόσο, και ο δεύτερος τόμος του κ. Θεοχαράτου, που θα κυκλοφορήσει κι
αυτός – όπως και ο πρώτος – από την Τυποεκδοτική, έχει ένα πλεονέκτημα: τη
σφραγίδα και την έγκριση του Χαρίλαου Φλωράκη, ο οποίος στον πρόλογό του
γράφει: «Ευχαριστώ τον δημοσιογράφο Χρήστο Θεοχαράτο που μόχθησε, ώστε από το
βήμα αυτό να ανακεφαλαιώσω με μία και μόνον αγόρευση όλους τους πολιτικούς
αγώνες μου».

Το βιβλίο, πλούσιο σε στοιχεία, καταγράφει μία από τις σημαντικότερες
ιστορικές περιόδους που περιλαμβάνει την προδοσία της Κύπρου, τη μεταπολίτευση
και τη νομιμοποίηση του KKE, τις κυβερνήσεις του Καραμανλή και αργότερα του
Παπανδρέου, την κρίσιμη περίοδο του ’89, όπου δοκιμάστηκαν καθοριστικά οι
«εσωτερικές» σχέσεις της ευρύτερης Αριστεράς και σφράγισαν τη μετέπειτα πορεία
των κομμάτων που τότε τη συγκροτούσαν.

Φλωράκης σε Παπανδρέου: «Είναι μικροαλλαγές, δεν είναι αλλαγή»

Το εξώφυλλο του δεύτερου τόμου του βιβλίου «Χαρίλαος Φλωράκης, ο λαϊκός ηγέτης» με γνωστά και άγνωστα στοιχεία που αφορούν μία από τις σημαντικότερες ιστορικές περιόδους για την Ελλάδα

«Ο Χαρίλαος Φλωράκης», έλεγε το ’91 στον συγγραφέα ο Ανδρέας
Παπανδρέου, «είναι ηγέτης με πολιτική φαντασία και πολιτικό ήθος. Και ίσως να
φταίω κι εγώ που όλα αυτά τα χρόνια δεν τον πλησίασα περισσότερο και άφησα να
οδηγηθούν στη σημερινή κατάσταση. Κατάσταση, για την οποία ούτε εγώ, ούτε
εκείνος μπορούμε να είμαστε περήφανοι».

Πώς ο Χαρίλαος Φλωράκης αντιμετώπιζε τον Ανδρέα Παπανδρέου; Κυρίως, ποια γνώμη
διαμόρφωσε από τις σχέσεις τους που χρονολογούνται από την εποχή της δικτατορίας;

Το ΠΑΚ

«Κατά τη διάρκεια της επταετίας», αφηγείται ο Χαρίλαος Φλωράκης στον Χρήστο
Θεοχαράτο, «κοινή ήταν μέσα και έξω από τη χώρα η πεποίθηση ότι το ΠΑΚ και ο
Ανδρέας Παπανδρέου αποτελούν τον κορμό της αντιδικτατορικής πάλης. Έτσι είχε
περάσει στον λαό, ακόμα και σε δικά μας στελέχη. Αυτό, φυσικά, δεν το
πιστεύαμε όλοι, ούτε στο Πολιτικό Γραφείο, ούτε στην Κεντρική Επιτροπή του
KKE. Προσωπικά, και στη 17η Ολομέλεια και στο 9ο Συνέδριο επισήμανα τον
κίνδυνο που κρύβει η τακτική του Ανδρέα Παπανδρέου για το κόμμα μας, όταν
χρησιμοποιώντας την ορολογία μας και τα συνθήματά μας καθημερινά, μας βγαίνει
από τα αριστερά. Και φαντάζουμε μπροστά του λείψανα ενός άλλου καιρού. Και
όμως: επιδίωξα και είχα επαφές στο εξωτερικό μαζί του. Και τον πίεσα για κοινή
δράση. Και μπορεί να μην επισημοποιήθηκε ποτέ αυτή η κοινή δράση, όμως
δείχναμε στον ελληνικό λαό ότι πρώτα νοιαζόμαστε για τις ελευθερίες του και
ύστερα για τις κομματικές περγαμηνές μας. Άλλωστε, έτσι έκαναν πάντα οι
Έλληνες κομμουνιστές: πρώτο στόχο τους είχαν τα δικαιώματα του λαού. Το ότι οι
κομμουνιστές κρατούσαν και επί επταετίας το κύριο βάρος της αντιδικτατορικής
πάλης το γνωρίζαμε πολύ καλά και τότε (όπως το γνωρίζουμε και σήμερα) και οι
κομμουνιστές και η Γενική Ασφάλεια».

Ο συγγραφέας τσιγκλάει στη συνέχεια τον Χαρίλαο Φλωράκη ρωτώντας τον «τελικά
δεν διαψευσθήκατε, δεν απογοητευθήκατε;». Κι εκείνος αφήνοντας να διαφανεί και
τι βαθύτερα πιστεύει για τις συμμαχίες που χρειάζονται, απαντά:

«Αποξενωμένοι»

«Ο Χαρίλαος Φλωράκης», έλεγε το ’91 στον συγγραφέα Χρήστο Θεοχαράτο ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου, «είναι ηγέτης με πολιτική φαντασία και πολιτικό ήθος. Και ίσως να φταίω κι εγώ που όλα αυτά τα χρόνια δεν τον πλησίασα περισσότερο»

«Ούτε κι έτσι μπαίνει το ζήτημα. Και σου υπενθυμίζω γιατί: Από το 1947 το KKE
είχε τεθεί εκτός νόμου. Και από το 1947, όλα σχεδόν τα καθοδηγητικά του όργανα
(Π.Γ., K.E., κ.λπ.) βρίσκονταν στο εξωτερικό και στην παρανομία. H κατάσταση
εκείνη, όχι μόνο μας απέκοβε από τον λαό και τα προβλήματά του, αλλά και μας
αποξένωνε από ολόκληρο τον πολιτικό κόσμο της χώρας. Ήμασταν οι κυνηγημένοι,
οι κρυπτόμενοι, οι παράνομοι, οι στιγματισμένοι. Μέχρι που ήρθε η χούντα. Και
άρχισε τις διώξεις εναντίον όλων σχεδόν. Και που υποχρεώθηκαν χιλιάδες Έλληνες
να περάσουν τα σύνορα και να δραστηριοποιούνται παρανόμως στο εξωτερικό.
Ξαφνικά, δηλαδή, έγιναν συνεξόριστοί μας και κεντρώοι και δεξιοί και
βασιλόφρονες και σοσιαλδημοκράτες και χριστιανοί. Οι οποίοι πάλευαν, λιγότερο
ή περισσότερο, για την αποκατάσταση των λαϊκών ελευθεριών. Όποιες άρα και αν
είναι οι ταξικές διαφορές μας, είχαμε ιστορικό χρέος να δράσουμε από κοινού.
Κι έχουμε ήσυχη τη συνείδησή μας ότι πράξαμε στο ακέραιο το πατριωτικό, το
δημοκρατικό και το αγωνιστικό μας καθήκον. Τι σημαίνουν όλα αυτά; Σημαίνουν
ότι σε πολλά διαψευστήκαμε, σε άλλα όχι. Ότι άλλα μάς απογοήτευσαν και άλλα
όχι. Αλλά έτσι προχωρεί η ζωή, έτσι γράφεται η Ιστορία. Με βήματα μπροστά και
με βήματα πίσω, με απογοητεύσεις και με ενθουσιασμούς, με επιτυχίες και
αποτυχίες. Και όταν ήρθε – όπως ήρθε! – η ώρα της μεταπολίτευσης και
επιστρέψαμε ορισμένοι στην Ελλάδα – μέλη του Π.Γ., της K.E., κ.λπ. – οι
Έλληνες πολίτες μάς υποδέχθηκαν με ζέστη και με χαρά, διότι όλοι γνώριζαν ότι,
παρά τα βάσανά μας, αγωνιστήκαμε με νύχια και με δόντια μαζί με όλους τους
άλλους και μάλιστα μπροστάρηδες για τις ελευθερίες τους. Όποιος, λοιπόν,
επιθυμεί να κρίνει αν σωστά επιζητήσαμε επίμονα την κοινή δράση εναντίον της
χούντας, οφείλει να συνεκτιμήσει όλα αυτά τα στοιχεία και άλλα πολλά».

«Κατόρθωσαν να λεηλατούν την Αριστερά»

Ο Χαρίλαος Φλωράκης – όπως επισημαίνεται στο βιβλίο – δεν έτρεφε
ψευδαισθήσεις για όσα τελικά ακολούθησαν από τη Μεταπολίτευση και μετά.

«Με αποκλειστική ευθύνη της πολιτικής εξουσίας – της N.Δ. – συνυπήρχαν μία
αστική δημοκρατική κυβέρνηση και ένα χουντικό κράτος. Μία κυβέρνηση που,
πράγματι, κάτι ήθελε να κάνει, αλλά που δεν τολμούσε να έρθει σε ρήξη με τα
δυναμικά ερείσματα της εξουσίας: Δηλαδή με τους Αμερικανούς και τις
αντιδημοκρατικές δομές του κράτους. Έτσι, και οι Αμερικανοί δεν έπαψαν ούτε
μία στιγμή να είναι επικυρίαρχοι της χώρας μας και οι χαφιέδες δεν έπαψαν ούτε
μία στιγμή το παλιό – το αντικομμουνιστικό τους – έργο. Εμ, αυτές όλες οι
εμμονές και οι ανοησίες επέτρεψαν στον Ανδρέα να πατήσει γερά πάνω στην
αποστροφή του λαού για το χωροφύλακα και να δημιουργήσει τα γνωστά αντιδεξιά
σύνδρομα, με τα οποία κατόρθωσαν ο ίδιος και οι επίγονοί του να λεηλατούν την
Αριστερά. Δυστυχώς, ο ελληνικός λαός, με ευθύνη των αστικών κομμάτων και πάλι,
όπως πάντα, έχασε δύο ιστορικές ευκαιρίες να εκδημοκρατισθεί, να
εκσυγχρονισθεί, να ανεξαρτητοποιηθεί ουσιαστικά και να προκόψει: Την ευκαιρία
της Μεταπολίτευσης του 1974 και την ευκαιρία της νέας Μεταπολίτευσης του 1981.
Ο K. Καραμανλής μπορούσε να στεριώσει ένα αστικό δημοκρατικό καθεστώς,
απαλλαγμένο από προστάτες, και δεν το έκανε. Ο A. Παπανδρέου μπορούσε να
στεριώσει ένα σοσιαλιστικό δημοκρατικό καθεστώς, με τη δική του αυτόνομη
πορεία, και δεν το έκανε. Και επειδή και οι δύο υπήρξαν αδικαιολόγητοι (και
στο λαό και στην Ιστορία), όταν η λαϊκή αγανάκτηση τούς στρίμωχνε, έβρισκαν,
σχεδόν πάντα, διέξοδο στον αντικομμουνισμό: Εμείς τα φταίγαμε όλα, για κάθε
στραβό που υπήρχε στη χώρα. Και το αποτέλεσμα είναι αυτό. Αλλάξαμε αιώνα, αλλά
δεν αλλάξαμε πολιτική. H ξενοκρατία συνεχίζεται, και εντείνεται, χωρίς πια να
υπάρχει ούτε η παλιά ψευτοδικαιολογία του “μπαμπούλα της Μόσχας”, αφού και
αυτή πέρασε στη νέα τάξη».

H αλήθεια είναι ότι κατά βάθος – παρά τις διαφωνίες – οι σχέσεις του Ανδρέα
Παπανδρέου με τον Χαρίλαο Φλωράκη ήταν καλές. Και παρά το ότι αρκετοί
προσπάθησαν να τις τορπιλίσουν – για πολλούς εσωτερικούς και εξωτερικούς
λόγους -, υπήρχε πάντα μια επικοινωνία μεταξύ τους.

Ένας διάλογος

Φυσικά, η διαφωνία ήταν… διαφωνία και αυτό φαίνεται σε πολλούς διαλόγους που
είχαν, όπως ο παρακάτω που περιλαμβάνεται στο βιβλίο:

Παπανδρέου: «Ώστε έτσι, Χαρίλαε! Δεν βλέπεις αλλαγή! Και η αναδιανομή του
εισοδήματος που τολμήσαμε υπέρ των λαϊκών στρωμάτων, τι είναι; Και οι έντονες
διαφωνίες μας σε όλα τα διεθνή φόρα τι είναι; Και η άρνησή μας να υποταχθούμε
στους ισχυρούς του ΝΑΤΟ, στην ΕΟΚ, στους Αμερικανούς, τι είναι; Και οι
πρωτοβουλίες μας για το συνδικαλιστικό, για το φοιτητικό, για το θέμα της
υγείας, τι είναι; Και η κατάργηση του χωροφύλακα και των φακέλων τι είναι; Και
η Εθνική Αντίσταση που θα αναγνωρίσουμε σ’ ένα – δύο μήνες, τι είναι;»

Φλωράκης: «Είναι μικροαλλαγές, κύριε Πρόεδρε, οι οποίες ξεχωρίζουν την
κυβέρνησή σας από τις προηγούμενες. Είναι βήματα στο παλιό μονοπάτι. Δεν είναι
νέος δρόμος, δεν είναι μία νέα πολιτική υπέρ του λαού και του τόπου. Δεν είναι
αλλαγή. Τουλάχιστον, δεν είναι αλλαγή με την έννοια που δίνατε στη λέξη αυτή
από το ’74 έως τις 18 Οκτωβρίου του 1981».

ΠΑΠΑΡΗΓΑ ΓΙΑ ΦΛΩΡΑΚΗ

«Στις φορτούνες φάνηκε ότι είναι λαϊκός ηγέτης»

Αλέκα Παπαρήγα: O Χαρίλαος Φλωράκης δεν δίστασε να υπερασπισθεί την προσφορά του σοσιαλισμού, όταν άλλοι ηγέτες παγκόσμιου διαμετρήματος, στην καλύτερη περίπτωση, σίγησαν (στη φωτό από την εκδήλωση για τα 85 χρόνια του KKE)

Στα προλογικά κείμενα του βιβλίου, στα οποία περιλαμβάνονται κείμενα
αρκετών πολιτικών, από τον Κώστα Καραμανλή και τον Τζαννή Τζαννετάκη ώς τον
Απόστολο Λάζαρη και τον Παναγιώτη Κρητικό, η γενική γραμματέας του KKE Αλέκα
Παπαρήγα γράφει μεταξύ άλλων για τον Χαρίλαο Φλωράκη:

«Ναι, το πιστεύω απόλυτα, ο σύντροφος Χαρίλαος τα κατάφερε. Να συμβάλλει στην
ενότητα του παλιού με το καινούργιο, στη γρήγορη προσαρμογή του κόμματος στις
σύγχρονες απαιτήσεις και συνθήκες. Στην αξιοποίηση των έμπειρων στελεχών με
την αποφασιστική προσπάθεια να διαμορφωθεί μία νέα γενιά στελεχών στο κόμμα.

Οι αποχωρήσεις αρκετού αριθμού στελεχών την περίοδο 1989-1991, μία περίοδο
βαθιάς κρίσης του διεθνούς κομμουνιστικού κινήματος, καθόλου δεν μειώνουν την
παραδειγματική προσπάθεια του σύντροφου Χαρίλαου να δώσει ώθηση στην ανάδειξη
νέων στελεχών. Ας μην ξεχνάμε ότι έφυγαν αρκετοί επώνυμοι, όμως σήμερα στο KKE
υπάρχει μία ώριμη γενιά στελεχών, που αναδείχθηκε και παρέμεινε ορθή ως σήμερα.

Ο ρόλος του στη διατήρηση του κόμματος και της φυσιογνωμίας του ήταν
αποφασιστικός, στην κρίσιμη στιγμή που προηγήθηκε του 13ου Συνεδρίου, όπως
ήταν η ευρεία ολομέλεια. Δεν έμεινε μόνον εκεί. Δεν δίστασε να υπερασπισθεί
την προσφορά του σοσιαλισμού, όταν άλλοι ηγέτες παγκόσμιου διαμετρήματος, στην
καλύτερη περίπτωση, σίγησαν, αναδιπλώθηκαν στον εαυτό τους, περιμένοντας να
δουν πού θα πάνε τα πράγματα.

Ο λαϊκός, ο κομματικός ηγέτης στη φορτούνα φαίνεται, όταν χρειάζεται να πάει
κόντρα στο ρεύμα. Όταν ακόμη πάει κόντρα και στην ηλικία του, καθώς κάθε μέρα,
κάθε ώρα γίνεται πολύτιμος με τις παρατηρήσεις και τις γνώμες του, όταν
πιστεύει βαθιά στα κομμουνιστικά ιδανικά τίποτα δεν τον κάνει να τα
παρατήσει».

«Έκανα ό,τι μπορούσα για να γεφυρωθεί το χάσμα ή το σχίσμα με τους ανανεωτές»

Στο βιβλίο αναφέρονται αρκετά για τον Συνασπισμό. Ο Χρήστος Θεοχαράτος
καταγράφει, μεταξύ άλλων, μία ανέκδοτη μαρτυρία του Χαρίλαου Φλωράκη για το
πώς επήλθε σιγά σιγά η προσέγγιση του KKE με τους «ανανεωτές» και το παλιό KKE εσωτερικού:

«Από την πρώτη στιγμή αντιμετώπισα με μετριοπάθεια την ανανεωτική ομάδα.
Πραγματικά. Ακόμη και προτού να γίνω Γραμματέας, ακόμη και τότε που βρισκόμουν
εξόριστος στη Λέρο, έκανα ό,τι μπορούσα για να γεφυρωθεί το χάσμα ή το σχίσμα.
Μέχρι και ανοιχτές επιστολές υπέγραψα με συντρόφους και έστειλα, καλώντας την
ανανεωτική ομάδα να αναλογισθεί τις ιστορικές ευθύνες της και να επιστρέψει
στο κόμμα. Αλλά και αργότερα, στα 1970, με άρθρο μου στο κομματικό περιοδικό
«Νέος Κόσμος» συνιστούσα όχι μόνο μετριοπάθεια απέναντι στη φτερούγα που
έφυγε, αλλά και να εξαντληθεί κάθε δυνατότητα για συνεργασία μαζί της πάνω σε
συγκεκριμένα ζητήματα, όπως ήταν τότε η κοινή αντιδικτατορική πάλη, η κοινή
πάλη για την ειρήνη, η κοινή πάλη κατά των αμερικανικών βάσεων, κ.λπ. Την ίδια
πολιτική ακολούθησα και όταν έγινα το 1972 Γραμματέας: χαμηλούς τόνους και
ανοίγματα για κοινή δράση πάνω σε ορισμένα θέματα.

Αλλά, κι όταν γύρισα στην Ελλάδα, τον Αύγουστο του 1974, και παρά την αντίθετη
γνώμη ακόμη και μελών του Πολιτικού Γραφείου, πρώτο μου μέλημα ήταν η
προσπάθεια για κοινή εκλογική δράση των δυνάμεων της Αριστεράς, θέτοντας και
τότε ένα μόνο όρο: Οι σύντροφοι του «Εσωτερικού» να ενταχθούν στην ΕΔΑ, ώστε η
εκλογική σύμπραξη να γίνει με την ΕΔΑ και όχι και με τους δύο, ώστε να
συμφωνήσουν και όσοι από τους δικούς μας διαφωνούσαν. Και βέβαια, ο μακαρίτης
ο Δρακόπουλος με την προεκλογική του ομιλία στη Θεσσαλία, τορπίλισε τότε την
προσπάθεια, αλλά τίποτα δεν πάει χαμένο: Παρά την αποτυχία, εμπλουτίσαμε τις
εμπειρίες μας.

«Μας είχαν στη γωνία»

Τα χρόνια που ακολούθησαν μέχρι και το 1982 ήταν δύσκολα. Το σύστημα χάιδευε
τους ανανεωτές και εμάς, όπως πάντα, μας είχε στη γωνία. Κι όλο και δυσκόλευε
κάθε διάλογος μαζί τους. Γίνονταν τόσες ασχημίες ώστε ακόμη κι εγώ που μάλωνα
καθημερινά με τους δικούς μου στον “Ριζοσπάστη” για τα επικριτικά σχόλιά τους
προς τους ανανεωτές, πολλές φορές έχανα την ψυχραιμία μου και ήμουν έτοιμος να
απαντήσω σκληρά σε δημοσιεύματα της “Αυγής”. Εκεί είχαμε φτάσει. Ήταν μία
κατάσταση κατώτερη της Αριστεράς και αυτό με εξόργιζε.

Οι δημοτικές εκλογές του 1982 ήταν για μένα μία αποκάλυψη. Κι ένα κίνητρο για
περισσότερη μετριοπάθεια. Το αποτέλεσμά τους ουσιαστικά καλούσε τις δυνάμεις
της Αριστεράς να βάλουν νερό στο κρασί τους».