Tα σωματίδια… κρύβουν τον ήλιο

Οι επιστήμονες έχουν επιβεβαιώσει πως τα αιωρούμενα σωματίδια «κόβουν» την
ηλιακή ακτινοβολία. H υποψία πως τα σύννεφα πάνω από την πρωτεύουσα οφείλονται
σε μεγάλο βαθμό στις υψηλές συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων δεν έχει
(ακόμη τουλάχιστον) επιβεβαιωθεί με συστηματική επιστημονική έρευνα. Ωστόσο τα
διαθέσιμα στοιχεία αποδεικνύουν, ξέχωρα, και τα δύο σκέλη του επιχειρήματος.

H ηλιοφάνεια στην Αθήνα δεν είναι πια τόσο συχνή. Στο Ελληνικό, για
παράδειγμα, τον Ιανουάριο του 2000, η συνολική διάρκεια ηλιοφάνειας, όπως την
έχει καταγράψει η EMY, ήταν 141 ώρες. Στην ίδια περιοχή φέτος (τον Ιανουάριο
του 2003) η διάρκεια ηλιοφάνειας ήταν μόλις 89 ώρες. Στοιχεία για τις
συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων, σε βάθος χρόνου, δεν υπάρχουν κι αυτός
είναι ένας από τους λόγους που δεν μπορεί να διατυπωθεί με βεβαιότητα η σχέση
ανάμεσα στα δύο. Πάντως όσες μετρήσεις έγιναν το 2002 και το 2003 αποδεικνύουν
πως τα αιωρούμενα σωματίδια βρίσκονται σε εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις στην
ατμόσφαιρα της Αθήνας.

Απώλεια ακτινοβολίας

«H ρύπανση και ειδικότερα τα αιωρούμενα σωματίδια στις αστικές και
βιομηχανικές περιοχές έχει αποδειχθεί πως επηρεάζουν τα σύννεφα, αποτρέπουν τη
βροχή και το χιόνι και ευθύνονται για την απώλεια σημαντικής ποσότητας ηλιακής
ακτινοβολίας, η οποία αντανακλάται πίσω στο Διάστημα», λέει στα «NEA» ο Daniel
Rosenfeld, από το Hebrew University της Ιερουσαλήμ, ο οποίος ήταν ένας από
τους πρώτους επιστήμονες που απέδειξαν τη σχέση ρύπανσης και… συννεφιάς.

«Οι επιπτώσεις των αιωρούμενων σωματιδίων στο κλίμα έχουν αποδειχθεί»,
σημειώνει ο Ηλίας Κάβουρας, επιστημονικός υπεύθυνος στο Εργαστήριο
Ατμοσφαιρικής Χημείας του Αστεροσκοπείου Αθηνών. «Ειδικότερα για την Αθήνα,
δεν είμαστε σε θέση να στηρίξουμε την άποψη με στοιχεία – τουλάχιστον όχι
ακόμη». Σύμφωνα με τον καθηγητή Φυσικής της Ατμόσφαιρας στο Πανεπιστήμιο
Αθηνών Χρήστο Ζερεφό, «είναι σίγουρο πως τα αιωρούμενα σωματίδια μειώνουν την
ηλιακή ακτινοβολία, επιδρούν αντίστροφα από τα λεγόμενα αέρια του θερμοκηπίου,
όχι όμως σε τέτοιο βαθμό ώστε να μπορούν να αναστρέψουν το φαινόμενο της
υπερθέρμανσης του πλανήτη».

Το διοξείδιο του άνθρακα ευθύνεται για την αύξηση της θερμοκρασίας. Τα
αιωρούμενα σωματίδια εμφανίζονται να ευθύνονται για το ακριβώς αντίθετο: την
ψύξη.

Ψύξη – θέρμανση…

Τη σχέση εξηγεί, μιλώντας στα «NEA», ο Owen Brian Toon, καθηγητής στο
εργαστήριο Φυσικής της Ατμόσφαιρας του Πανεπιστημίου του Κολοράντο των
Ηνωμένων Πολιτειών: «Τα αιωρούμενα σωματίδια στην ατμόσφαιρα αντανακλούν την
ηλιακή ακτινοβολία πίσω στο Διάστημα, με άμεσο αποτέλεσμα την πτώση της
θερμοκρασίας. Σε αντίθεση με τα λεγόμενα αέρια του θερμοκηπίου (τα οποία
παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα στην ατμόσφαιρα και κατανέμονται
ισομερώς), τα σωματίδια συγκεντρώνονται κοντά στην πηγή τους, σε χώρο και
χρόνο που δεν διαφέρει, με αποτέλεσμα να είναι εξαιρετικά δύσκολο να μετρηθούν
οι επιπτώσεις τους. Όμως παρατηρήσεις και κλιματικά μοντέλα στον υπολογιστή
επιβεβαιώνουν πως η ψύξη που προκαλούν είναι αντίστοιχα μεγάλη με τη θέρμανση
που οφείλεται σε ρύπους όπως το διοξείδιο του άνθρακα».

Επηρεάζουν μάτια, μύτη, και αναπνευστικό

Τα αιωρούμενα σωματίδια δεν σκιάζουν μόνο τον… ήλιο, αλλά και την
ανθρώπινη υγεία. Όσο πιο μικρά είναι τόσο πιο επικίνδυνα, καθώς, σύμφωνα με
πρόσφατες έρευνες, είναι πιο τοξικά, μπορούν να διαπεράσουν ακόμη και το
δέρμα, να διεισδύσουν έως τους πνεύμονες, ενώ συνήθως εναποτίθενται σε
διαφορετικά μέρη του αναπνευστικού συστήματος. Τα σωματίδια ΡΜ10 (με διάμετρο
μικρότερη από 10μm) προέρχονται κυρίως από φυσικές πηγές (εκπομπές ανώτερων
φυτικών οργανισμών, ηφαίστεια, σκόνη, «έκρηξη» των φυσαλίδων αέρα στην
επιφάνεια της θάλασσας). Τα σωματίδια με διάμετρο μικρότερη από 2,5 μm
προέρχονται αποκλειστικά από ανθρωπογενείς πηγές (εκπομπές από οχήματα,
βιομηχανίες, κεντρική θέρμανση). Οι συνέπειες στην υγεία περιλαμβάνουν, μεταξύ
άλλων, ερεθισμό στα μάτια και στη μύτη, αναπνευστικά νοσήματα (όπως άσθμα,
βρογχίτιδα, χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια). Μακροχρόνιες επιδημιολογικές
μελέτες έχουν δείξει πως αύξηση της συγκέντρωσης αιωρούμενων σωματιδίων μόνο
κατά 10 mg/m3 («αύξηση που παρατηρείται συχνά», όπως σημειώνει ο κ. Κάβουρας)
μπορεί να αυξήσει την εμφάνιση καρδιολογικών και αναπνευστικών παθήσεων κατά
1% και τη θνησιμότητα κατά 0,5%.

Δεν φταίνε τόσο τα χωματουργικά, όσο οι εξατμίσεις φορτηγών

Τα Ολυμπιακά έργα δεν φαίνεται τελικά να αυξάνουν σημαντικά τις
συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων στην Αθήνα – τουλάχιστον όχι συστηματικά
και όχι σε ετήσια βάση. Εξάλλου οι μετρήσεις δείχνουν ούτως ή άλλως υψηλές
συγκεντρώσεις. Στο Γουδί, για παράδειγμα, οι μετρήσεις του Αστεροσκοπείου από
τον Οκτώβριο του 2002 έως τον Οκτώβριο του 2003 έδειξαν πως οι συγκεντρώσεις
σωματιδίων ΡΜ10 (με διάμετρο δηλαδή μικρότερη από 10 νανόμετρα-μm) κυμαίνονται
από 9,4 έως 162,4 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο (mg/m3), με μέση ετήσια
συγκέντρωση 56 mg/m3 – τη στιγμή που το ανώτατο όριο, το οποίο έχει θεσπίσει η
Ευρωπαϊκή Ένωση, είναι 40 mg/m3. Το 2001 και το 2002, η μέση ετήσια
συγκέντρωση ΡΜ10 στην περιοχή ήταν 50 και 53 mg/m3, αντίστοιχα (σύμφωνα με τα
στοιχεία που κρατά η Διεύθυνση Ελέγχου Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης του ΥΠΕΧΩΔΕ).

Όπως εξηγεί ο Ηλίας Κάβουρας, ερευνητής στο Ινστιτούτο Ερευνών Περιβάλλοντος
του Αστεροσκοπείου, «στη διάρκεια των χωματουργικών εργασιών παράγονται και
εκπέμπονται στην ατμόσφαιρα σωματίδια με διάμετρο μεγαλύτερη από 10μm,
πιθανότατα τοπικά (σε ακτίνα 50-100 μέτρων) και πιθανότατα αυξάνονται
σημαντικά οι συγκεντρώσεις, αλλά αυτό συμβαίνει στιγμιαία.

Γιατί τα σωματίδια αυτά, λόγω μεγέθους, καθιζάνουν εξαιρετικά γρήγορα, οπότε
δεν διαχέονται στην ατμόσφαιρα της Αττικής. Αυτό που επιβαρύνει την ατμόσφαιρα
με πιο επικίνδυνα, μικρότερα σωματίδια (ΡΜ2,5) είναι το γεγονός ότι φορτηγά
και βαρέα οχήματα περνούν από μικρούς δρόμους, με χαμηλή ταχύτητα, άρα με
περισσότερες εκπομπές, γεγονός που πιθανότατα αυξάνει τις συγκεντρώσεις
αιωρούμενων σωματιδίων ΡΜ2,5».