Aρχαιολογία από… ψηλά!

H παραδοσιακή «αρχαιολογική σκαπάνη» σύντομα θα αποτελεί παρελθόν.
Καινούργιες τεχνικές που βασίζονται στη χρήση δορυφόρων, μαγνητικών πεδίων και
μικροκυμάτων αποδεικνύονται ολοένα και περισσότερο χρήσιμες στους
αρχαιολόγους. Οι νέες μέθοδοι μπορούν σε μεγάλο ποσοστό να αποκαλύψουν τι
κρύβεται κάτω από το έδαφος χωρίς να απαιτηθεί η συνδρομή τής… τσάπας, η
οποία πολλές φορές προκαλεί ζημιές στα αρχαιολογικά ευρήματα.

Ο δορυφόρος Ikonos έχει εμπορική χρήση και βλέπει αντικείμενα στη Γη με ακρίβεια μισού μέτρου. Αρκετοί αρχαιολόγοι εμπιστεύονται τις ικανότητές του για να κάνουν τη δουλειά τους

Το όνειρο κάθε αρχαιολόγου είναι να ξέρει τι βρίσκεται κάτω από το έδαφος
προτού αρχίσει την ανασκαφή. Άλλωστε, με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε να
εξοικονομεί και χρόνο και χρήμα. Το όνειρο αυτό φαίνεται πως σιγά σιγά γίνεται
πραγματικότητα καθώς τον τελευταίο καιρό βελτιώνονται συνεχώς διάφορες
τεχνικές εντοπισμού αρχαιολογικών ευρημάτων. H πρόσφατη εμπειρία έχει δείξει
ότι ομάδες αρχαιολόγων που χρησιμοποίησαν τέτοιες μεθόδους δεν χρειάστηκε να
ανασκάψουν ολόκληρες εκτάσεις για να βρουν αυτό που θέλουν, αλλά είχαν τη
δυνατότητα να πραγματοποιήσουν «χειρουργικές» επεμβάσεις σε σημεία στα οποία
από πριν ήξεραν τι θα βρουν.

Πριν από λίγο καιρό, σύμφωνα με το περιοδικό «The Economist», μια ομάδα
αρχαιολόγων από το Πανεπιστήμιο του Αρκάνσας με επικεφαλής τους Frederick Limp
και Kenneth Kvamme ερευνούσε μια περιοχή στο Κάνσας, όπου το 1917 βρισκόταν
μια πόλη με την ονομασία Army City. H πόλη αυτή έσφυζε από ζωή καθώς είχε
αρκετά ξενοδοχεία και θέατρα. Το 1921 όμως κάηκε εντελώς, με αποτέλεσμα σήμερα
να μην υπάρχει κανένα επιφανειακό σημάδι που να προδίδει το παρελθόν της.

Ανασκαφές εξ αποστάσεως. Οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι εφήρμοσαν έναν
συνδυασμό από ανιχνευτικές μεθόδους. Με ειδικά μηχανήματα εξέτασαν τις
μαγνητικές ιδιότητες του εδάφους και εντόπισαν το υπόγειο ανάγλυφο των αγωγών
λυμάτων που περιείχαν ποσότητες σιδήρου. Επιπλέον, μελετώντας τις διακυμάνσεις
στη μαγνητική πολικότητα, κατάφεραν να δουν μέχρι και τις συνδέσεις των αγωγών
κάτω από το έδαφος. Διοχετεύοντας στη συνέχεια μέσω μιας ειδικής αντίστασης
ηλεκτρικό ρεύμα στο χώμα, ανίχνευσαν θαμμένα τούβλα και πεζοδρόμια. Αφού
συγκέντρωσαν μια σειρά από τέτοια στοιχεία, σύντομα είχαν στα χέρια τους έναν
πλήρη χάρτη της πόλης όπου φαίνονταν καθαρά τα ακριβή όρια των δρόμων, τα
θεμέλια των κτιρίων, ακόμη και τα δωμάτια. «Λες και το έδαφος ήταν διάφανο»,
όπως λέει ο δρ Limp.

Οι δορυφόροι. Σύμφωνα με τον ίδιο, το επόμενο βήμα είναι να
χρησιμοποιηθούν και φωτογραφίες από δορυφόρους. Το πρόβλημα εδώ όμως είναι ότι
οι διαθέσιμες στον κόσμο εικόνες από δορυφόρους, όπως ο Landsat-7, δεν έχουν
την ιδανική ανάλυση που θα βοηθούσαν έναν αρχαιολόγο στη δουλειά του. Ο Limp
θεωρεί ότι οι καινούργιοι δορυφόροι, που προορίζονται για εμπορική χρήση, θα
μπορούν να προσφέρουν εποπτική εικόνα μιας αρχαιολογικής τοποθεσίας, με
ακρίβεια μισού μέτρου. Ένας τέτοιος δορυφόρος είναι ο Quick Bird. Στη χρήση
δορυφόρου, και συγκεκριμένα του Ikonos, στηρίζεται και ο καθηγητής
Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κολοράντο, Payson Sheets, ο οποίος μαζί με
τους συνεργάτες του προσπαθεί να χαρτογραφήσει αρχαία μονοπάτια στην περιοχή
Arenal στην Κόστα Ρίκα.

Θερμική απεικόνιση. Εκτός όμως από τους δορυφόρους, αρκετοί αρχαιολόγοι
τον τελευταίο καιρό βασίζονται στη μέθοδο της θερμικής απεικόνισης. H τεχνική
αυτή χρησιμοποιεί κάμερες υψηλής ανάλυσης οι οποίες είναι ευαίσθητες σε αυτό
που ονομάζουμε υπέρυθρη ακτινοβολία.

Ένα τμήμα του υπέρυθρου φάσματος με μήκος κύματος που προσεγγίζει αυτό του
ορατού φωτός, μεταφέρει θερμική ενέργεια και η τεχνική της θερμικής
απεικόνισης από την πλευρά της μπορεί και ανιχνεύει στην επιφάνεια του εδάφους
τις διακυμάνσεις των θερμοκρασιακών τιμών. Συνήθως οι διακυμάνσεις αυτές
προδίδουν τι κρύβεται κάτω από το έδαφος. Τα λίθινα θεμέλια για παράδειγμα
διατηρούν διαφορετική θερμοκρασία απ’ ό,τι μια τρύπα με υγρασία.

Μια τέτοια κάμερα που χρησιμοποίησε ο δρ Kvamme μπορεί να «συλλάβει»
θερμοκρασιακές διαφορές της τάξης των 0,1 βαθμών Κελσίου. Τον περασμένο
Αύγουστο ο Αμερικανός επιστήμονας δοκίμασε την κάμερα στο Double Ditch, ένα
οχυρωμένο προϊστορικό κατάλυμα στον ποταμό Μισούρι της Βόρειας Ντακότα. Ο
Kvamme χαρακτήρισε τα πρώτα αποτελέσματα ως «εκπληκτικά», μιας και η ομάδα του
μπόρεσε να διακρίνει το περίγραμμα των σπιτιών, που μέχρι τότε ήταν άγνωστο,
καθώς επίσης και το σχήμα των κουφωμάτων στα οικήματα.

Με τη βοήθεια μικροκυμάτων βρήκαν αρχαίους δρόμους…

Λίθινα θεμέλια προϊστορικών οικισμών μπορούν να εντοπιστούν από την επιφάνεια του εδάφους με τη χρήση μικροκυμάτων ή και με τη βοήθεια της τεχνικής της θερμικής απεικόνισης

Το 1992, ο Ronald Blom και οι συνάδελφοί του από το Jet Propulsion
Laboratory της NASA είχαν χρησιμοποιήσει μικροκύματα για να ανακαλύψουν τις
χαμένες οδικές αρτηρίες που χρησιμοποιούσαν τα καραβάνια για να κατευθυνθούν
στην χαμένη πόλη της Ubar στην Αραβική Χερσόνησο. Τα μικροκύματα που
εισάγονται στο έδαφος ανακλώνται σε διάφορα αντικείμενα που είναι θαμμένα και
επιστρέφοντας μεταφέρουν πληροφορίες για το τι βρήκαν εκεί κάτω. Ο δρ Dan
Blumberg από το Πανεπιστήμιο Ben Gurion του Ισραήλ, που χρησιμοποιεί την ίδια
τεχνική, είναι πεπεισμένος πως με τη βοήθεια της ακτινοβολίας p-band, που
αποτελεί μέρος του φάσματος των μικροκυμάτων, τα αποτελέσματα είναι καλύτερα
επειδή αυτή η ακτινοβολία διαπερνά σε μεγαλύτερο βάθος το έδαφος. Ο ίδιος και
οι συνεργάτες του έκαναν και ένα πείραμα. Έθαψαν πλάκες αλουμινίου σε
διαφορετικά βάθη στην έρημο Negev του Νότιου Ισραήλ. Στη συνέχεια πέταξαν από
πάνω με αεροσκάφος που είχε εφοδιαστεί με ραντάρ ακτινοβολίας p-band. Το
ραντάρ εντόπισε όλες τις πλάκες που ήταν κάτω από την άμμο.

Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου