Bάνιας, όπως Γιάννης

Οι συντελεστές της παράστασης «O θείος Βάνιας» που παίζεται στο θέατρο «Αρμένη – Νέο Ελληνικό»

Υπάρχει ένας αμετάθετος, άτεγκτος αισθητικά, περιορισμένος σε συγκεκριμένο
πλαίσιο αναγνωρίσιμος κώδικας υποκριτικής ή κάθε έργο του μεγάλου Ρώσου
δραματουργού – όπως, εξάλλου, κάθε έργο της μεγάλης δραματουργίας – είναι
ανοιχτό, ανεκτικό σε ερμηνείες, γενναιόδωρο σε ερωτικές – πάντα ερωτικά,
βέβαια – επαφές; Θεωρώ αυτονόητο πως κάθε ερμηνεία πρέπει να πηγάζει από το
ίδιο το κείμενο, να βρίσκεται εν σπέρματι, να αναδύεται από αυτό. Έχω κι άλλες
φορές επισημάνει πως η ερμηνευτική τής τέχνης οφείλει, αν μπορεί, να αλλάζει
φωτισμό στα κείμενα, αλλά δεν δικαιούται να τους αλλάζει τα φώτα. Ένα μεγάλο
κείμενο – και είναι μεγάλο ακριβώς γι’ αυτό – δέχεται πολλές ερμηνευτικές
εκδοχές. Έχει από την κατασκευή του πολλές γωνίες λήψεως, στρώματα απανωτά στο
γόνιμο έδαφός του, κρυμμένα μεταλλεύματα, υπόγεια ρεύματα που περιμένουν τον
ραβδοσκόπο για να εκτιναχθούν ως πίδακες.

Ο Τσέχωφ είναι ένας τέτοιος συγγραφέας, τέτοιας δυναμικής κειμένων. Για
χρόνια η ερμηνεία του είχε παγιδευτεί στην άποψη Στανισλάβσκι, αν και όλοι
σημείωναν πόσο ο ίδιος Τσέχωφ είχε βασικές αντιρρήσεις για τον βαρύ, βαρύθυμο,
αργόσυρτο, μουντό και κατηφή τρόπο τού ακραιφνούς νατουραλισμού τού μεγάλου,
χωρίς αμφιβολία, σκηνοθέτη. Αργότερα ανακαλύψαμε την τσεχωφική ειρωνεία, τη
συγγένεια των προσώπων του με τις καρικατούρες και το τυπολόγιο των διηγημάτων
του και των μονοπράκτων. Ο «Βυσσινόκηπος», π.χ., του Κουν, του Εφραίμωφ, του
Βολανάκη και του Λιουμπίμωφ ήταν τέσσερα διαφορετικά έργα, όχι μόνο τέσσερις
διαφορετικές «ατμόσφαιρες».

Ο Γιώργος Αρμένης, που ανέβασε στο θέατρό του (χώρο ζεστό, οικείο) τον «Θείο
Βάνια», απέφυγε σχεδόν σχολαστικά κάθε αναφορά, κάθε επιρροή από κάθε είδους
τσεχωφισμό. Οπωσδήποτε λησμόνησε την υφολογική παράδοση του Δασκάλου του, του
Κουν, και της Σχολής του. Εξάλλου η άποψη Κουν, που είχε δώσει αναμφίβολα
ωραία δείγματα στο παρελθόν, είχε πλέον εξαντλήσει τη δυναμική της. Ο Αρμένης
ανήκει σε μια ομάδα ταλαντούχων Ελλήνων ηθοποιών που κατάγονται ή ανάγονται,
το ίδιο κάνει, στον κριτικό ρεαλισμό. Αυτό σημαίνει πως αναζητούν στα έργα την
αλήθεια ζωής, την ειλικρίνεια της καθημερινότητας, αλλά συνάμα αποπειρώνται να
αποδείξουν και την κρυφή, αθέατη πλευρά της σελήνης. Άρα εστιάζουν την
ερμηνευτική τους στρατηγική στα ήθη, στα ελατήρια των πράξεων και στην
αποκρυπτογράφηση του οικείου.

Ο Αρμένης τόλμησε να «διαβάσει» τον «Θείο Βάνια» σαν ένα αναγνωρίσιμο
ηθογραφικό κείμενο. Και κάτι άλλο: έδειξε πως ο Τσέχωφ, πέρα από τους ρυθμούς
του και την προσωπική του γραφή, ως δραματουργικό σχέδιο δεν απέχει πολύ από
το καλά σχεδιασμένο, δομημένο έργο της γαλλικής παράδοσης. Αν αφηγηθεί κανείς
την «υπόθεση», τον «μύθο», π.χ., του «θείου Βάνια» θα διαπιστώσει ότι
επαναλαμβάνει «πατρόν» του Σαρντού, του Σκριμπ και, βέβαια, του Ίψεν. Να
εξηγηθούμε: μιλάμε για «πατρόν». Κάθε συγγραφέας γεμίζει τη «φόρμα» άλλοτε με
ιδέες, άλλοτε με ήθη και συμπεριφορές, άλλοτε με καταστάσεις, δημιουργώντας το
προσωπικό του στίγμα.

Ο Αρμένης δεν είδε τον «Βάνια» μόνο σαν έργο ηθών. Το αντιμετώπισε με ελληνική
σκηνική συμπεριφορά. Άλλοτε διασκεύαζαν τα έργα μεταφέροντάς τα στα καθ’ ημάς.
Ο Αρμένης μετέφερε, χωρίς καμιά αλλαγή στο κείμενο, την υποκριτική στα καθ’
ημάς, έπαιξε τον Τσέχωφ όπως θα έπαιζε Ξενόπουλο, έπαιξε τον «Θείο Βάνια» όπως
υποπτεύομαι θα έπαιζε τη «Στέλλα Βιολάντη». Ο θίασός του αυτήν τη στιγμή είναι
έτοιμος να αναλάβει τη διανομή του αριστουργήματος του Ξενόπουλου. Τσέχωφ,
λοιπόν, χωρίς τσεχωφισμό; Γιατί όχι – αν το εγχείρημα είναι πειστικό. H
παράσταση του Αρμένη ήταν ακριβώς στον αντίποδα του εξπρεσιονιστικού «Βάνια»
του Λευτέρη Βογιατζή. Ανεξάρτητα από τα αποτελέσματα στα καθέκαστα και η μία
και η άλλη άποψη εκκινούν από το κείμενο. Οι Άγγλοι τα τελευταία χρόνια
αναθέτουν σε μεγάλους συγγραφείς τους να διασκευάσουν τα έργα του Τσέχωφ. Το
ίδιο έκανε και ο Γουάλας στην Αμερική με τον «Βάνια», που έδωσε και ένα έξοχο
φιλμ. Ο Αρμένης έκανε το ίδιο, μόνο που δεν «πείραξε» τη μετάφραση του Μπελιέ,
ρέουσα και ευθύβολη. Άλλαξε τον φωτισμό, αφαίρεσε τη ρωσική ατμόσφαιρα και
τοποθέτησε τη θερμοκρασία της παράστασης στα Γιάννινα του Μεσοπολέμου. Οι
χαρακτήρες της παράστασης του Αρμένη είναι εξωστρεφείς, χωρίς τον σλαβικό
μυστικισμό και την «αγκούσα» της ρωσικής ψυχής.

Έτσι και το σκηνικό του Ζαρίφη. Εκ των πραγμάτων αποτύπωσε (αφού δεν
μπορούσε αλλιώς, μη έχοντας πολυδύναμη σκηνή) ένα και μόνο εσωτερικό μιας
αναγνωρίσιμης επαρχιακής κατοικίας. Ήδη η διασκευή του έργου ήταν δεδομένη. Ο
Τσέχωφ έχει τέσσερα σκηνικά (ξεκινάει από τον κήπο και καταλήγει στο καθιστικό
με τη στόφα και τη μικρή τραπεζαρία – απ’ έξω μέσα, από τη φύση στο καταφύγιο
των ψυχών).

Γοργή, αφηγηματική παράσταση

H υποκριτική εξωστρέφεια, με τις αναγκαίες κλιμακώσεις, δημιούργησαν μια
παράσταση γοργή, αφηγηματική, χωρίς τις γνωστές τσεχωφικές παύσεις. Ο ίδιος ο
Γιώργος Αρμένης (Βάνιας) μετέφερε στον ρόλο μια μεσογειακή ιδιοσυγκρασία,
ανάμειξη πάθους, παράπονου και ενός πληγωμένου παιδιού. Ο Καζανάς (Αστρώφ)
είχε εμφανή τα γνωρίσματα ενός επαρχιώτη Έλληνα γιατρού με ματαιωμένες όλες
τις ελπίδες, άρα απελπισμένου. H Παναγιώτα Βλαντή έχει ωραία παρουσία (Έλενα)
και πλησίασε τον ρόλο με την απελπισμένη κούραση μιας ματαιωμένης ερωτικά
γυναίκας. Χρειάζεται, βέβαια, πολλή δουλειά για να βελτιώσει τα εξωτερικά της
τεχνικά εφόδια (κυρίως τη φωνή).

Ο Τάκης Βουλαλάς (καθηγητής) έπαιξε με τη μανιέρα του, αλλά αυτό βοήθησε να
δειχτεί η αλλοτρίωσή του και η απαραίτητη αναίδεια του ρόλου.

Ο Χρήστος Νίνης (Τελιέγκιν) ωραία φιγούρα και ζεστή παρουσία, η Σοφία Ολυμπίου
(Μαρίνα) όπως πάντα λιτή και ουσιαστική και η Τζιραλίδου (Μαρία Βασίλιεβνα)
σχεδίασε έντονα σατιρικά τον επαρχιωτικό μαϊμουδισμό.

H πρώτη εμφάνιση της Χριστίνας Μαξούρη (Σόνια) έδειξε πως μπορούμε να
υπολογίζουμε σ’ αυτό το ευαίσθητο πρόσωπο, που διαθέτει πλούσιο ψυχισμό και
σκηνική αξιοσημείωτη ευχέρεια.

INFO

«O Θείος Βάνιας» του Άντον Τσέχωφ. Θέατρο «Αρμένη – Νέο Ελληνικό». Σπυρίδωνος
Τρικούπη 34. Τηλ. 210.8817.941 και 210.8853.489