Tο πορτρέτο ενός επαναστάτη

Περίληψη

Την ώρα που η Τερέσα Αλμένδρος προσπαθεί να σχηματίσει την εικόνα του
πατέρα της μέσα από ένα μωσαϊκό αφηγήσεων, μαρτυριών, φημών και μύθων, ένα
ηλεκτρονικό μήνυμα ανατρέπει τα πάντα. Μία επιστήμων που ερευνά τα εγκλήματα
του κομμουνιστικού καθεστώτος στην Τσεχία υποστηρίζει ότι το όνομα Ούγο
Αλμένδρος χρησιμοποιήθηκε από δύο διαφορετικά πρόσωπα – τον επαναστάτη Ούγο
και τον δικτάτορα ή διπλωμάτη Σαλαβέρι- οι οποίοι αντάλλαξαν τις ταυτότητές
τους και παγιδεύτηκαν στη δανεική ο καθένας εικόνα του. Έτσι που ο γνήσιος
Ούγο, ο «καλός», τελικά δυσφημίστηκε. Αν αυτή η θεωρία ευσταθεί, τότε ο
αρραβωνιαστικός της δεν είναι γιος του Σαλαβέρι, αλλά του πατέρα της, δηλαδή
αδελφός της! Και ο «κακός» Σαλαβέρι είναι στην πραγματικότητα, ο «καλός» Ούγο
που δεν έφυγε ποτέ από τη Λατινική Αμερική.

maria-theressa@hotmail.com

Αγαπητή δεσποινίς Αλμένδρος,

Επιτρέψτε μου να συστηθώ. Είμαι μια νέα διδάκτωρ φιλοσοφίας, απόφοιτη του
Πανεπιστημίου του Καρόλου της Πράγας. Έχω κάνει μεταπτυχιακές σπουδές στη
φιλοσοφία, την ψυχολογία και στις πολιτικές επιστήμες. Απόκτησα αυτό τον τίτλο
για τη διπλωματική μου εργασία, με θέμα τη ζωή και το έργο του
Αμερικανο-Ρουμάνου θρησκειολόγου, μυστικιστή και συγγραφέα Μιρτσέα Ελιάντε –
σ’ αυτόν θα αναφερθώ αργότερα. Εργάζομαι περίπου έξι μήνες ως επιστημονική
συνεργάτρια του Ινστιτούτου αρχειοθέτησης και εξιχνίασης εγκλημάτων του
κομμουνιστικού καθεστώτος, του οποίου o εκπρόσωπος Τύπου κ. Γέλεν-Μασίν
απάντησε πριν από μερικές εβδομάδες στο πρώτο σας e-mail.

Στο δεύτερό σας e-mail απαντώ εγώ αυτή τη φορά, αν και μετά από συνεννόηση με
τους αρμόδιους, η απάντησή μου είναι για την ώρα καθαρά προσωπική. (…). H
πρώτη σας αναφορά καθώς και τα στοιχεία που προσκόμισαν οι συνάδελφοί μου μού
άνοιξαν μόνο καινούργιους ορίζοντες στο πεδίο της έρευνας. Μένω κατάπληκτη
βλέποντας τα συγκεντρωθέντα στοιχεία να αποκτούν σάρκα και οστά, αν και ο
καθένας θα προτιμούσε να πιστεύει ότι παρακολουθεί μια σαπουνόπερα, που ναι
μεν έχει ένταση, υπάρχει όμως μόνο στη φαντασία μας και μερικές φορές γίνεται
ακατανόητη.

(…) Την έρευνά μου την επηρέασε σημαντικά η προσωπική αναφορά ενός από τους
πιο παλιούς συναδέλφους του Ινστιτούτου, που αναφέρεται στο προηγούμενο
e-mail: πως ο Ούγο Αλμένδρος τον Αύγουστο του 1968 τις μέρες της στρατιωτικής
επέμβασης στη χώρα μας του Συμφώνου της Βαρσοβίας, καλούσε τους Τσέχους με
φλογερό πάθος σε ένοπλη αντίσταση. Σας ενημερώνω: οι κυβερνώντες Τσέχοι
πολιτικοί δεν κάλεσαν σε ένοπλη αντίσταση τον λαό τους, ούτε το 1938, όταν την
Τσεχοσλοβακία απειλούσε ο Χίτλερ, ούτε το 1948, όταν την απείλησε ο Στάλιν.
Και στις δύο περιπτώσεις κυριάρχησε η άποψη ότι ο αγώνας ενάντια στην προφανή
υπεροχή των επιτιθέμενων θα είχε ως αποτέλεσμα μόνο την παράλογη και περιττή
αιματοχυσία και θα επέφερε μεγαλύτερες καταστροφές στη χώρα από ό,τι η
προσωρινή κατοχή. Αν και οι δύο κατοχές μαζί κράτησαν περίπου πενήντα χρόνια,
οι Τσέχοι κατάφεραν να ισορροπήσουν, παραδόξως τόσο πολύ καλά, ώστε μετά το
1989 να ενταχθούν στην παρέα των προηγμένων λαών και να ρίξουν βαθιά την
άγκυρα της δημοκρατίας, με την ένταξή τους στο νέο αίμα της Ενωμένης Ευρώπης.

H σύγκριση όμως της Τσεχίας με τις χώρες που αντιστάθηκαν στον ολοκληρωτισμό,
όπως για παράδειγμα η Πολωνία και η πρώην Γιουγκοσλαβία, δεν είναι για τους
Τσέχους το καλύτερο πιστοποιητικό όσον αφορά την ηθική τους υπόσταση. (…).
Και όμως το παθιασμένο ξέσπασμα του Ούγο Αλμένδρος παραμένει βαθιά χαραγμένο
στις μνήμες όσων εκείνη τη μέρα τον άκουσαν, μεταξύ αυτών και ο συνάδελφός
μου. (…). Αυτός είναι και ο λόγος που το Ινστιτούτο μας, παρ’ όλο που έχει
άλλες προτεραιότητες, συνέχισε τις έρευνές του και κατέληξε σ’ ένα συμπέρασμα
που ρίχνει καινούργιο φως στην υπόθεση «Ούγο Αλμένδρος».

Αρχίζω με το σημαντικότερο στοιχείο: Ο άνδρας που καλούσε τους Τσέχους στον
αγώνα ενάντια στους Ρώσους εισβολείς το 1968 και ο άνδρας που ήρθε από την
Κούβα δεκαπέντε χρόνια μετά για να υποκλιθεί μπροστά τους και παράλληλα να
φέρει το χρυσό -με αποδέκτες πιθανότατα τους Ευρωπαίους τρομοκράτες- ήταν με
απόλυτη σιγουριά δ ύ ο δ ι α φ ο ρ ε τ ι κ ά π ρ ό σ ω π α! Ο πραγματικός Ούγο
Αλμένδρος ήταν αναμφίβολα χαρισματική προσωπικότητα, έτσι λοιπόν παρ’ όλο που
μας χωρίζουν τόσα χρόνια από τη σοβιετική εισβολή, βρέθηκαν αρκετοί άνθρωποι
που τον κράτησαν ζωντανό στη μνήμη τους. H δημόσια καθημερινή του συμπεριφορά
προς το κορίτσι που συνόδευε -στο πρωινό, στην αγορά αναμνηστικών, στις βόλτες
στην πόλη- φαινόταν ως άλλη μια έκφραση του έρωτά τους. (…). Αυτό ήταν το
ζευγάρι, το οποίο μετά από μερικά χρόνια έφερε στον κόσμο εσάς.

(…) Το καταπληκτικό πορτρέτο του Ούγο Αλμένδρος, ζωγραφισμένο με διαφορετικά
πινέλα, μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως ο εκρηκτικός εραστής, ο ακαταμάχητος
γόης και θερμός επαναστάτης, έτοιμος να πεθάνει στο όνομα της ελευθερίας ενός
άγνωστου λαού, δεν έχει το παραμικρό κοινό στοιχείο με τον άνδρα που ήρθε
αεροπορικώς δεκαπέντε χρόνια αργότερα. Είναι χαρακτηριστικό πως όλες οι
μαρτυρίες για τον δεύτερο άνδρα προέρχονται από πρόσωπα αναξιόπιστα, όπως
υπάλληλοι μυστικών υπηρεσιών και πόρνες. Οι καταθέσεις τους έχουν παρ’ όλα
αυτά κάποια αξία, διότι μας βοηθούν να αποκτήσουμε μια συνολική εικόνα: Ο Ούγο
Αλμένδρος II ήταν o άνδρας που ναι μεν ανταποκρίνεται στην εξωτερική περιγραφή
του προηγούμενου επισκέπτη, όμως διαφέρει εντελώς στον χαρακτήρα.

H εικόνα του μεθύστακα, γυναικά, προσκείμενου στον Φιντέλ Κάστρο και μεταφορέα
του χρυσού για βρώμικους σκοπούς συμπίπτει με την εικόνα του Ούγο Αλμένδρος I,
όσο η μέρα με τη νύχτα – δεν μπορούμε να φανταστούμε πως έχουμε μόνο έναν και
μοναδικό άνθρωπο, που ίσως τον συγκλόνισε μια έντονη ψυχική διαταραχή. Άλλωστε
το ίδιο το καθεστώς της Πράγας που τον έκρυβε, το ίδιο μπορεί πραγματικά και
να τον εξόντωσε, δημιουργώντας την υπόνοια ότι δημιούργησαν τον Ούγο II μόνο
και μόνο για να τον παρουσιάσουν στους ανθρώπους που γνώριζαν προσωπικά τον
Ούγο I.

(…) Το κύριο ερώτημα -που μας απασχόλησε αμέσως μετά από μια μη επιδεχόμενη
αμφισβήτηση αποκάλυψη ότι υπάρχουν δύο άνδρες με το όνομα Ούγο Αλμένδρος και
ότι ο πρώτος είναι αναμφίβολα ο γνήσιος- ήταν: Ποιος ήταν ο Ούγο Αλμένδρος
νούμερο δύο; (…). Οι μάρτυρες και τα ντοκουμέντα σκιαγραφούν ένα νέο τοπίο,
στο οποίο υπάρχουν ξανά και οι δύο άνδρες, αυτή τη φορά όμως μοιάζουν μεταξύ
τους απίστευτα. Οι βιογραφίες τους βαλμένες δίπλα δίπλα επικαλύπτουν σχεδόν
τέλεια η μία την άλλη, όπως άλλωστε και όλες οι βιογραφίες αρκετών επαναστατών
από την ήπειρό σας: δύο δραστήριοι νέοι άνδρες, συνεπαρμένοι από τις
επαναστατικές ιδέες, με καταγωγή από καλές οικογένειες, έρχονται αντιμέτωποι
με τη δική τους κοινωνική τάξη. H ευφυΐα και η μόρφωσή τους τούς μεταμορφώνουν
σε καταξιωμένους λαϊκούς ηγέτες. Εάν προσπαθήσετε να παρατηρήσετε πιο
προσεκτικά την παλιότερη φωτογραφία που μας στείλατε, θα συμφωνήσετε μαζί μου
πως ένας επιπόλαιος παρατηρητής δύσκολα μπορεί να υποδείξει με σιγουριά ποιος
είναι ποιος. Τα ίδια φωτεινά μάτια, η ίδια στολή με τους ίδιους μπερέδες και
πρώτα απ’ όλα το ανδρικό στολίδι -η μεγάλη γενειάδα και το μουστάκι, που
έκαναν περήφανο κάθε κομαντάντε- τους έκανε να μοιάζουν σαν μια σταγόνα νερό.

Αγαπητή δεσποινίς, είμαι πεπεισμένη πως αν προχωρούσαμε σε μια συστηματική
έρευνα θα βρίσκαμε πολλές αποδείξεις για τον τρόπο με τον οποίο
εκμεταλλεύονταν την ομοιότητά τους: είναι πλέον προφανές πως σε αρκετές
δραστηριότητές τους, έπαιρνε με επιτυχία ο ένας τη θέση του άλλου – για να
μπερδέψουν τους μυστικούς πράκτορες και να ενθαρρύνουν τους άνδρες τους,
περισσότερο όμως για να καλύψουν τη μοναδική διαφορά τους, η οποία ήταν σε
μερικές περιπτώσεις η αχίλλειος πτέρνα τους, ιδιαίτερα του ενός απ’ αυτούς.
Ενώ ο ένας ήταν από το Θεό προικισμένος και ευρέως γνωστός
στρατηγός-στρατιώτης, ο δεύτερος είχε το ταλέντο του διπλωμάτη, αν και όπως
αποδείχτηκε αργότερα δεν του χρησίμευσε και τόσο.

(…) Μας προξενεί κατάπληξη η απόφαση του αχώριστου δίδυμου, ότι ο έμπειρος
στρατιώτης θα προστάτευε με το όπλο στο χέρι την επανάσταση στη χώρα του,
χρησιμοποιώντας το όνομα του καταξιωμένου γνωστού διπλωμάτη, ενώ ο άλλος θα
υποστήριζε αποτελεσματικά άλλες επαναστάσεις στην ήπειρο με το όνομα του
μυθικού πολεμιστή; Είμαι απολύτως σίγουρη πως έγινε ακριβώς έτσι! (…).
Παραμένει μυστήριο τι ήταν αυτό που χάλασε το ρομαντικό σχέδιο. H πιο πειστική
εξήγηση φαίνεται να είναι και η πιο ανθρώπινη: όπως και στο μυθιστόρημα του
Ελιάντε οι ήρωες δεν άντεξαν τη δανεική ζωή τους.

(…) Ο διπλωμάτης με την πολιτική του σιγά σιγά αμαύρωσε το όνομα Αλμένδρος
τόσο πολύ, ώστε οι άλλοι επαναστάτες σύντροφοί του αποφάσισαν να τον «βγάλουν
από τη μέση». Έτσι στον αγωνιστή, που το όνομά του δυσφημίστηκε ανεπανόρθωτα,
δεν έμεινε παρά το δανεικό όνομα του διπλωμάτη και με το πέρασμα του χρόνου
αφομοίωσε τις κακές συνήθειες του πρώτου: μεταλλάχτηκε σε έναν νέο δικτάτορα,
που διατηρήθηκε στην εξουσία μόνο χάρη στην εύνοια των πάλαι ποτέ πλουτοκρατών
της χώρας, στους οποίους προσφέρει γι’ αντάλλαγμα φορολογικούς παραδείσους.
Για να τους προστατέψει, πραγματοποιεί κατά καιρούς επιθέσεις ενάντια στους
πρώην συντρόφους του, οι οποίοι χρηματοδοτούνται από πλούσιους εξόριστους
συμπατριώτες τους και οργανώνουν από τη ζούγκλα τακτικές επιθέσεις.

(…) Αγαπητή μου δεσποινίς, (…) με αυτή την ιστορία σας χαιρετώ και σας
εύχομαι κάθε ευτυχία.

Δική σας. Καρδούλα Ντορνιάκοβα. Διδάκτωρ Φιλοσοφίας.

ΠΑΒΕΛ ΚΟΧΟΥΤ

Ποιος είναι

Υπήκοος της Αυστρίας από το 1980, ο Kohout έχει συνδέσει το όνομά του, εκτός
των άλλων, με το φημισμένο Burgtheater της Βιέννης. Έχει εκδώσει πολλά
θεατρικά έργα, ενώ τα μυθιστορήματά του «Ένας θηλυκός δήμιος», «H γυναίκα μου
και ο άντρας της» και «Ο άνθρωπος που δολοφονούσε χήρες» (Εκδόσεις Καστανιώτη,
2000) έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.

LINKS

Οι αναγνώστες που θέλουν να διαβάσουν ολόκληρα τα κεφάλαια του μυθιστορήματος,
μπορούν να απευθυνθούν στις διευθύνσεις www.cultural-olympiad.gr και www.globalnovel.com