TPITH AΠOΨH Eυρωπαϊκός ρατσισμός

Πριν από λίγες ημέρες η φιλελεύθερη (αγγλική) εφημερίδα «Independent»
υιοθετούσε «χαιρέκακα» την ακόλουθη δηκτική παραδοχή: Έλεγε, δηλαδή, ότι η
ρατσιστική θύελλα που ξέσπασε στην N. Μηχανιώνα αποκαλύπτει ανενδοίαστα το
πολιτικό χάσμα που υφίσταται ανάμεσα σε δύο «νευραλγικά» μεγέθη. Ανάμεσα στην
«πολυπολιτισμική ρητορική» των Ελλήνων και στην σκληρή πραγματικότητα που
αντιμετωπίζουν καθημερινά στη χώρα μας χιλιάδες μετανάστες
(«Independent», 23/10/2003 ). Έχω την εντύπωση ότι η τοποθέτηση τούτη
είναι απελπιστικά μονοσήμαντη και αφοριστική. Γιατί;

Κατ’ αρχήν, θα πρέπει να ομολογήσουμε, ότι η εκκόλαψη ρατσιστικών
κοσμοαντιλήψεων δεν αφορά μόνο την Ελλάδα. Έτσι, η Μεγάλη Βρετανία
συνταράσσεται αυτόν τον καιρό από ένα απίθανο περιστατικό χυδαίου «θεσμικού
ρατσισμού». Τι εννοώ; Ο δημοσιογράφος του BBC Μ. Daly υποδύθηκε τον
νεοσύλλεκτο αστυνομικό και με μια κρυφή κάμερα κατέγραψε την «ιδεολογική
διαπαιδαγώγηση» αυτών των στελεχών στο μεγαλύτερο κέντρο εκπαίδευσης της
Αγγλίας.

Τελικά τι αποκαλύφθηκε από αυτήν την κρυφή βιντεοσκόπηση; Πολλοί ακροδεξιοί
εκπαιδευτές (με την κουκούλα της Κου-Κλουξ-Κλαν) φώναζαν ρατσιστικά συνθήματα
κατά τη διάρκεια των ασκήσεων και επαινούσαν φανερά τον Χίτλερ
(«Independent», 23/10/2003 ). Επιπλέον, όμως, έγινε γνωστό ότι υπάρχουν
έντονα ψήγματα ανάλογης προκατάληψης και στις αγγλικές εισαγγελικές αρχές
(αφού οι τελευταίες μετατρέπουν πολύ συχνά μια ρατσιστική κατηγορία σε ένα
ηπιότερο αδίκημα για να ελαφρύνουν τη θέση των λευκών κατηγορουμένων). Κατά
συνέπεια, σε αυτή τη χώρα υπάρχει μια ρατσιστική επίδραση που είναι πολύ πιο
επικίνδυνη, γιατί η τελευταία αναπτύσσει τη λειτουργία της μέσα στους θεσμούς
(Institutional racism ).

Ας μη παριστάνουν, λοιπόν, τους εκφραστές ενός «ανεκτικού» πολιτισμού τα
αγγλικά media. Ο ρατσισμός και η μετανάστευση αφορούν συνολικά όλη την Ευρώπη.
H μικρή κοινότητα της N. Μηχανιώνας δεν είναι το ιστορικό κέντρο της Γης. Αυτό
δεν σημαίνει, βέβαια, ότι μπορούμε να παραβλέψουμε τη γνωστή εξοργιστική
συμπεριφορά των συμπολιτών μας.

Πάντως, σε αυτό το επίπεδο είναι αναγκαίο να κάνουμε μια κρυστάλλινη διάκριση.
Οι πολίτες της N. Μηχανιώνας δεν μπορούν να κατανοήσουν, ότι μια κεντρική
αντίθεση στον 21ον αιώνα θα είναι η αντίθεση ανάμεσα στην κοσμοπολίτικη ανοχή
και στις διάφορες μορφές ενός ακραίου εθνικιστικού πατριωτισμού. Δεν
γνωρίζουν, σχεδόν τίποτα, για το Ευρωπαϊκό Σύνταγμα και αντιμετωπίζουν τον
ξένο «με οχυρωματικούς λόγους και πρακτικές» (Μπουρντιέ, Αντεπίθεση
πυρών, 1997). Επομένως, η υπέρβαση των προκείμενων απωθητικών συμπεριφορών
μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τη διαπαιδαγώγηση αυτού του κόσμου για τα
καινούργια ιστορικά δεδομένα (και δεν γνωρίζω, ειλικρινά, αν μια τέτοια
«επέμβαση» θα έχει τη δυνατότητα να μεταλλάξει σημαντικά την κουλτούρα των πιο
ηλικιωμένων).

Όμως, ο νομάρχης της Θεσσαλονίκης πρέπει να κριθεί πολιτικά για την
(μισαλλόδοξη) ιδεολογική του παρέμβαση που αφορά το προαιώνιο DNA των Ελλήνων
(«ο Έλληνας γεννιέται, δεν γίνεται!»). Είναι εξέχον στέλεχος του κόμματος της
αξιωματικής αντιπολίτευσης που διεκδικεί την εξουσία στις επόμενες εκλογές.
Και το αμείλικτο ερώτημα είναι το εξής: Είναι συνετό ο ελληνικός λαός να
εμπιστευθεί τη διακυβέρνηση της χώρας σε έναν πολιτικό σχηματισμό που
«επωάζει» – έστω και μερικά – τέτοιες αποκρουστικές αντιλήψεις, οι οποίες
παραπέμπουν δυσάρεστα στη γνωστή κουλτούρα των υπερανθρώπων και των υπανθρώπων
(Untermenschen);

Βέβαια, η κοινωνιολογία δίνει την καλύτερη απάντηση στις απίθανες απόψεις του
κ. Ψωμιάδη. Έτσι, ο J. Habermas τονίζει χαρακτηριστικά, ότι οι
σύγχρονες εθνικές ταυτότητες διαπλάσσονται – όχι από τη φύση – αλλά μέσα από
τη ροή των «ανοικτών» δημόσιων διαλόγων της διαβουλευόμενης κοινωνίας των
πολιτών. Και, επιπλέον, ότι οι Έλληνες και τα ανθρώπινα όντα γενικότερα δεν
γεννιούνται – απλώς – αλλά «είναι ό,τι έχουν διδαχτεί» (S.
Hall).

Ποιο είναι το συμπέρασμα από όλα αυτά; Η υπέρβαση των ρατσιστικών θεωρήσεων
είναι ένα ευρωπαϊκό πρόβλημα. Απαιτεί μια ανανεωμένη πολιτική κουλτούρα που θα
κατανοεί τη μεταλλαγμένη παγκόσμια πραγματικότητα. Όπως αναφέρει
χαρακτηριστικά ο F. Douglas: «H ευτυχία των λευκών δεν μπορεί να
αγοράζεται με τη μιζέρια των μαύρων (και των μεταναστών )!».

O Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.