TPITH AΠOΨH H «Iστορία του Nέου Eλληνισμού»

H είδηση ότι «TA NEA» θα κυκλοφορούσαν μια «Ιστορία του Νέου Ελληνισμού» που
θα διένειμαν σε τεύχη με πήγε πολλά χρόνια πίσω. Τότε, στα πρώτα χρόνια της
Μεταπολίτευσης, με πρωτοβουλία «ΤΩΝ ΝΕΩΝ» πάλι, ένας μικρός αριθμός νέων
ιστορικών κλήθηκαν να συζητήσουν, με συντονιστή τον καθηγητή τότε και
ακαδημαϊκό σήμερα Μιχ. Σακελλαρίου, προκειμένου να απαντήσουν στην ερώτηση
«Μήπως πρέπει να ξαναγράψουμε την Ιστορία μας»;

Τις εισηγήσεις που έγιναν σ’ αυτήν τη συνάντηση και τα πορίσματα δημοσίευσαν
σε λίγες συνέχειες «TA NEA». Πώς, για ποιους λόγους τέθηκε το ερώτημα να
ξαναγράψουμε την Ιστορία μας και γιατί οργανώθηκε η παραπάνω συνάντηση των
νέων ιστορικών;

Το ερώτημα, το ζήτημα δηλαδή, είχε τεθεί από την κοινωνία: ύστερα από τη
συνολική κρίση, που η πολιτική έκφρασή της ήταν η επταετής στρατιωτική
δικτατορία, η κοινωνία, κατά την έξοδό της απ’ αυτήν, θέλησε να την εξηγήσει,
ανατρέχοντας στο παρελθόν της· η υπάρχουσα εκείνη τη στιγμή ιστορική γνώση δεν
εξυπηρετούσε την ικανοποίηση αυτού του αιτήματος· απαιτούνταν νέα γνώση, που
να αναδεικνύει και να ερμηνεύει τις σχέσεις που οδηγούν σε κρίσεις. Τα σημάδια
ότι αυτού του είδους η γνώση ήταν δυνατό να παραχθεί υπήρχαν: ένας μικρός
αριθμός νέων ιστορικών στις ηλικίες των 35-45, με μεταπτυχιακές σπουδές στη
Γαλλία, μόλις είχαν δημοσιεύσει τις διδακτορικές διατριβές τους ή άλλες
μελέτες, βιβλία και άρθρα, και είχαν προβάλει ένα νέο ιστοριογραφικό στίγμα.

Κοινωνικό αίτημα λοιπόν και ιστοριογραφικές διαθεσιμότητες επέτρεψαν να
προχωρήσουμε, όχι τόσο στο «ξαναγράψιμο» της υπάρχουσας ιστορικής γνώσης, αλλά
στην παραγωγή νέας, «άλλης», γνώσης που μας πήγαινε κατευθείαν στη λειτουργία
και τον ρόλο των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων: η κοινωνία και οι εντός
της εκάστοτε διαμορφούμενες σχέσεις ως παραγωγοί όλων των εξουσιών.

Αυτός ο νέος προσανατολισμός της ιστοριογραφίας μας, τα νέα ερωτήματα που
έθετε, ακούγονται ως κάτι απλό· είναι, εντούτοις, ανατρεπτικό: απαιτούσε να
μελετήσουμε άλλες όψεις του κοινωνικού βίου, να αλλάξουμε και να διευρύνουμε
τη θεματολογία· απαιτούσε να χρησιμοποιήσουμε διαφορετικά από πριν
εννοιολογικά και αναλυτικά εργαλεία· προϋπέθετε την εκμετάλλευση διαφορετικών
πηγών. H μετάβαση από το επίσημο έγγραφο στο τεφτέρι του μπακάλη τον 18ο αιώνα
ήταν μια πράξη ανατρεπτική και καθόλου ευχερής· θα εξηγήσω πιο κάτω γιατί.

Είχαμε, έτσι, φτάσει στην πιο κρίσιμη επιλογή: για να γνωρίσουμε την κοινωνία
του παρελθόντος, οφείλουμε να μελετήσουμε τις λειτουργίες της οικονομίας, τη
σκέψη και τις συμπεριφορές των ανθρώπων· πόσοι ήταν οι άνθρωποι, πώς ζούσαν,
τι παρήγαν, τι κατανάλωναν, πώς οργάνωναν τον κοινωνικό βίο τους, τι
σκέφτονταν και πώς αντιμετώπιζαν τα προβλήματα της εξουσίας και του βίου.

Έτσι λοιπόν, με αυτές τις προϋποθέσεις και με αυτές τις επιλογές άρχισε μια
πορεία παραγωγής νέου ιστοριογραφικού έργου που κατέληξε στη σημερινή σύνταξη
και έκδοση της «Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού»· κάτι σαν απολογισμός, σαν
ζύγισμα – να δούμε, κάναμε αυτό που ξεκινήσαμε τότε;

Αυτή η νέα πορεία χαρακτηρίστηκε τότε, στην αρχή της, ως αντιιστορία·
κατηγορήθηκε ότι προσβάλλει τα ιερά και τα όσια του γένους· ήταν μαρξιστική,
με την επιτιμητική έννοια του όρου. Στην καλύτερη περίπτωση μίλησαν για
απομυθοποίηση της Ιστορίας. Αυτό όμως μπορεί να συμβεί μόνον όταν το απαιτεί η
κοινωνία: η μεταπολιτευτική κοινωνία είχε επιλέξει να πορευτεί χωρίς
ιστορικούς μύθους· όπως παλαιότερες κοινωνίες είχε χρειαστεί να κατασκευάσουν
τους ιστορικούς μύθους και να στηρίξουν σ’ αυτούς τη συνέχεια και τη συνοχή
τους. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι ήταν – και είναι – μια αντιηρωική
Ιστορία, όχι με την έννοια ότι δεν υπάρχουν ήρωες και ηρωισμοί, αλλά με την
έννοια ότι και αυτούς τους παράγει η κοινωνία, όταν τους χρειάζεται.

Έτσι άρχισε την πορεία της η «νέα Ιστορία». Σήμερα, «TA NEA» κυκλοφορούν την
«Ιστορία του Νέου Ελληνισμού» και απαντούν στην αρχική τους ερώτηση «μήπως
πρέπει να ξαναγράψουμε την Ιστορία μας;» με τη διαφημιστική προβολή «η Ιστορία
από την αρχή», που θέλει να πει, με ισχυρότατη δόση υπερβολής, ότι στα 30
χρόνια που μεσολάβησαν την ξαναγράψαμε.

Σ’ αυτά τα 30 χρόνια που μεσολάβησαν, αυτοί οι λίγοι νέοι ιστορικοί που
ξεκίνησαν τον μεγάλο δρόμο έγιναν πολλοί, καθώς εκείνοι μεγάλωναν και οι
επερχόμενοι πολλαπλασιάζονταν· τα λίγα αρχικά νέα θέματα έρευνας έγιναν πολλά·
εκατοντάδες χιλιάδες περιφρονημένα αρχειακά τεκμήρια μπήκαν στο μικροσκόπιο
της επιστημονικής έρευνας· πλούσια αλλιώτικη νέα γνώση συσσωρεύτηκε: η
ελληνική ιστοριογραφία γνώρισε ραγδαία ανάπτυξη και είναι πια σε θέση, καθώς
και η κοινωνία μας γνώρισε ανάλογη ανάπτυξη και αντίστοιχες μεταλλάξεις, να
συζητεί με τις έγκυρες ευρωπαϊκές ιστοριογραφικές σχολές.

Αυτή η εξελικτική και αναπτυξιακή πορεία δεν ήταν ευθεία. Οι νέες παγκόσμιες
κοινωνικές και διανοητικές προϋποθέσεις βρήκαν την ελληνική ιστοριογραφία
θεωρητικά, μεθοδολογικά ώριμη για τη μεγάλη συζήτηση που άνοιξε με την
κατάρρευση του Τείχους, σύμβολο της θορυβώδους κατάρρευσης των σοσιαλιστικών
συστημάτων της Ανατολικής Ευρώπης· η κατάρρευση αποκάλυψε τους πιο
χονδροειδείς ιστορικούς μύθους. Σ’ αυτό ακριβώς το σημείο παίχτηκε ένα από τα
πιο σκληρά και πιο ανήθικα παιχνίδια της σύγχρονης Ιστορίας: ο «νικητής» που,
όπως είναι γνωστό, πάντα έχει δίκιο, μετέθεσε την αξία της νίκης του σε άλλο
πεδίο· νίκησε, είπε, τον μαρξισμό και επιχείρησε να επιβάλει έναν δικό του
«μαρξισμό»· στην πραγματικότητα, έναν αντιμαρξισμό, με μαρξιστικές,
ισχυρίζονται, αφετηρίες.

Αυτό το ζήτημα και το άλλο του υπότιτλου, «ο ιστορικός απέναντι στην
κοινωνία», που δεν το έθιξα καθόλου, πρέπει να μας απασχολήσουν σε επόμενο
σημείωμα.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.