AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Hμέρες τρόμου για τον ελληνισμό της Άγκυρας

Περιφέρεια Άγκυρας. Άγκυρα.

Πρωτεύουσα της Τουρκίας και έδρα βιλαετίου και μητρόπολης. H Άγκυρα βρίσκεται
μεταξύ των ποταμών Άλυ και Σαγγάριου, στην κοιλάδα ομώνυμου ποταμού (Ankara
Suyu), δεξιού παραπόταμου του Σαγγάριου. Απέχει από τη Μαύρη Θάλασσα περί τα
190 χλμ. και από την Κωνσταντινούπολη γύρω στα 350 χλμ. H Άγκυρα είναι
κτισμένη σε λοφώδη περιοχή. Τη διασχίζει η σιδηροδρομική γραμμή
Κωνσταντινούπολης – Εσκίσεχιρ – Καισάρειας. H Άγκυρα είναι επίσης οδικός
κόμβος και συνδέεται με όλες τις μεγαλουπόλεις των επαρχιών Λυκαονίας,
Φρυγίας, Καππαδοκίας, Βιθυνίας, Παφλαγονίας και Πόντου. Το 1922 η Άγκυρα είχε
γύρω στους 45.000 κατοίκους, μεταξύ των οποίων 2.000-2.500 Έλληνες.

…η θύμησή τους μόνο παλιές πληγές αναξαίει…

(Μαρτυρία Κωνσταντίνου Τσαουσίδη, Θεσσαλονίκη)

Τούρκοι αιχμάλωτοι επισκευάζουν σιδηροτροχιές που επλήγησαν από τον εχθρό («Από την εποποία στην καταστροφή»)

…Με την απόβαση των Ελλήνων στη Σμύρνη, οι Τούρκοι της Αγκύρας, παρά την
πικρία και την απογοήτευση που ένοιωσαν, δεν εξεδηλώθησαν σε πράξεις βίας εις
βάρος των Ελλήνων. H παρουσία συμμαχικών στρατιωτικών δυνάμεων αφ’ ενός και ο
φόβος αφ’ ετέρου του επικειμένου διαμελισμού της Τουρκίας τούς είχαν μουδιάσει
κυριολεκτικά. Όμως η φυσιογνωμία του Μουσταφά Κεμάλ προβάλλει σαν αποτέλεσμα
αναγέννησης ενός λαού, νικημένου και καταπτοημένου σε αφάνταστο βαθμό,
βουτηγμένου σε ανείπωτη απελπισία.

… Οφείλουμε να ομολογήσουμε ότι άδραξε στα στιβαρά του χέρια, βοηθούμενος
από φιλόδοξα, εκλεκτά σε πατριωτισμό και αυταπάρνηση, στελέχη, την τύχη των
Τούρκων… Βεβαίως ο ελληνισμός υπέστη τα πάνδεινα, εδιώχθη, εσφάγη,
απηγχονίσθη, απεδεκατίσθη και τελικά έχασε κάθε ελπίδα απελευθερώσεως από τον
ζυγό των Τούρκων κατακτητών, εξεπατρίσθη κακήν κακώς και ξεριζώθηκε από τις
πατρίδες του, αντηλλάγη δίκην αγέλης ζώων.

Για την τραγωδία του υποδούλου ελληνισμού της Αγκύρας, τι να πρωτοθυμηθώ και
τι να πρωτογράψω;.. Την άνευ προηγουμένου τρομοκρατία, την επίταξη των
ελληνικών περιουσιών, τους ξυλοδαρμούς, τους παντοειδείς εξευτελισμούς, τις
φυλακίσεις, τις εκτοπίσεις, τις σφαγές, τους καθημερινούς απαγχονισμούς και
τόσα άλλα.

Έχουν ειπωθεί τόσες φορές, που η θύμησή τους μόνο παλιές πληγές αναξαίει και
φέρνει δάκρυα στα μάτια.

……………

Μετά την μετάβαση του Κεμάλ στο Ερζερούμ και την Σεβάστεια, την ψήφιση του
εθνικού όρκου (μισάκι-μιλλή), στις 27.12.19, έρχεται με συνοδεία στην Άγκυρα,
η οποία είχε ορισθεί έδρα για τη σύγκληση της εθνικής συνέλευσης.

Την ώρα που ο Κεμάλ έμπαινε στην Άγκυρα επικεφαλής της συνοδείας του, οι εν
Αγκύρα οπαδοί και απεσταλμένοι του είχαν προετοιμάσει υποδοχή. Συνεκέντρωσαν
καμιά τριακοσαριά εφέδες της Αγκύρας, ντυμένους με τα σιλαχλίκια τους,
οπλισμένους και έφιππους, τους παρέταξαν στη διαδρομή Ιντζέ – Σου – Σταθμού –
Πόλης. Ελέγετο ότι, λόγω της αρχικής παθητικής αντιδράσεως των ντόπιων
Τούρκων, ηναγκάσθησαν να πληρώσουν και να μεθύσουν τους εφέδες.

Με τον ερχομό του Κεμάλ, το βρετανικό στρατιωτικό απόσπασμα εγκατέλειψε την
Άγκυρα και ανεχώρησε νύχτα για το Δορύλαιο. Με την εγκατάσταση του Κεμάλ στην
Άγκυρα και την αποχώρηση των Άγγλων, η ατμόσφαιρα έγινε αποπνικτική και οι
Έλληνες βρέθηκαν σε κατάσταση αβεβαιότητας και φοβίας.

Οι Τούρκοι της Αγκύρας εκράτησαν στην αρχή στάση παθητική και ήσαν μάλλον
αντικεμαλικοί. Συν τω χρόνω όμως, με την εδραίωση των κεμαλικών και ιδία μετά
την εξόντωση των σουλτανικών στρατευμάτων υπό την ηγεσία του Ανζαβούρ παρά τα
Δαρδανέλλια και την επικράτηση των κεμαλικών και μπροστά στα σκληρά μέτρα που
εφήρμοσαν ενάντια σε κάθε αντιδραστικό οι κεμαλικοί, δεδομένου ότι τα
δικαστήρια ανεξαρτησίας (ιστικλάλ μουχακεμεσή) κατεδίκαζαν καθημερινώς εις τον
δι’ αγχόνης θάνατον Τούρκους αντικεμαλικούς και πολλούς Έλληνας, οι Τούρκοι
της Αγκύρας εγκατέλειψαν την παθητική στάση των και ενίσχυσαν έκτοτε
παντοιοτρόπως το κίνημα.

Οι απαγχονισμοί κατήντησαν σύνηθες φαινόμενον και θέαμα.

Από την άλλη μεριά οι τσέτες (Τούρκοι άτακτοι αντάρτες) οργίαζαν κυριολεκτικώς
εις βάρος των Ελλήνων, ευρισκόμενοι σε πλήρη ασυδοσία, έσφαζαν, λεηλατούσαν
και ανέσπειραν τον τρόμον.

Κλείνουν τα σχολεία. Οι χριστιανοί και ιδία οι Έλληνες με φόβο και μόνο μέρα
πηγαίνουν στην εκκλησία. Επακολουθούν μεμονωμένες συλλήψεις, φυλακίσεις,
εκτοπίσεις και εκτελέσεις. Οι Έλληνες από νωρίς κλείνονται στα σπίτια των.

Συλλαμβάνονται οι προύχοντες και πολλά μέλη της δημογεροντίας, εφορίας κ.λπ.
και σφάζονται σε όχι μακρινή απόσταση της Αγκύρας…

Ο πατέρας μου κατόρθωσε να διαφύγει τη σύλληψη, έμεινε κρυμμένος έκτοτε επί
δύο περίπου έτη σε υπογείους κρυψώνας με καταπακτή κ.λπ. και έφυγε αμέσως μετά
την Μικρασιατική Καταστροφή στην Κωνσταντινούπολη…

H Λεύκη, γενέτειρα του πατρός μου και εμού, υφίσταται την επίθεση των τσέτων,
οι οποίοι, ύστερα από παντοειδή μαρτύρια που υπέβαλαν στους Έλληνας κατοίκους,
εν τέλει τους σφάζουν με τα γυναικόπαιδα στις ακτές του Σαγγαρίου ποταμού· την
ίδια τύχη είχαν και άλλες περιοχές.

Μεσολαβούν οι δύο μάχες του Ινονού, οι Έλληνες εν τω μεταξύ καταλαμβάνουν την
Νικομήδεια, Προύσα, Κιουτάχεια, Αφιόν – Καραχισάρ και Δορύλαιον.

Οι Τούρκοι ενισχύονται συνεχώς από τους Ιταλούς, Γάλλους και Ρώσους. H ζωή των
υποδούλων Ελλήνων κρέμεται από την ιδιοτροπία ή διάθεση του πρώτου τυχόντος
τσέτε ή των χαφιέδων. Νέα θύματα προστίθενται καθημερινώς στους
απαγχονιζομένους ή ποικιλοτρόπως διωκομένους Έλληνας…

Στιγμές αγωνίας στο υπόγειο

Στις 5 Αυγούστου 1921, με διαταγή του στρατιωτικού διοικητού του δυτικού
μετώπου Ισμέτ πασά, συλλαμβάνονται οι εναπομείναντες άρρενες άνω των 14-15
ετών και εκτοπίζονται στην Υοσγάτη.

Λίγοι διαφεύγουν την σύλληψη και κρύβονται. Μυστικοί αστυνομικοί και
χωροφύλακες ερευνούν όλα τα σπίτια για να πιάσουν τους υπολοίπους, οι
συλλαμβανόμενοι ή οι αποκρύβοντες απαγχονίζονται. Περνούμε στιγμές αγωνίας και
φρίκης κρυμμένοι στο υπόγειο του σπιτιού μας, όπου από καιρού εκρύβετο και ο
πατέρας, τα δυο αδέλφια. Ευτυχώς δεν πειράζουν τις γυναίκες, κατόπιν αυστηράς
διαταγής του Ισμέτ πασά. Έτσι κάθε νύκτα η ηρωίδα μητέρα μας ανοίγει την
καταπακτή, αφού την ελευθερώνει από τα διάφορα είδη και αντικείμενα που την
καλύπτουν, μας δίνει τροφή και νερό και καθαρίζεται το μουχλιασμένο υπόγειο σε
λίγη ώρα.

Με την ψυχή στο στόμα και με ανείπωτη αγωνία περνούν 21 μέρες μέσα στο υγρό
και ανήλιο υπόγειο, που όλες οι ανθρώπινες ανάγκες εκεί μέσα γίνονται.
Αποτέλεσμα, αρρωσταίνω βαριά. Ειδοποιούμε τον εν Αγκύρα ευρισκόμενον εξόριστον
Έλληνα ιατρόν κ. Υετίωνα, έρχεται μεσάνυχτα·

Με είδε, έδωσε φάρμακα και μας συνέστησε πάση θυσία να βρούμε κάποιο άλλο
καταφύγιο, διότι η περαιτέρω παραμονή μας αυτού εγκυμονούσε κίνδυνο για τη ζωή
μας.

Με χίλιους τρόπους και χάρις σε τρεις καλούς φίλους Τούρκους πρόσφυγας,
κατορθώσαμε να δωροδοκήσουμε τον επικεφαλής των αστυνομικών που έκαμαν τις
έρευνες στο σπίτι μας και να μας κρύψει σε άλλα σπίτια που νοίκιασε για
λογαριασμό μας και επ’ ονόματί του και να μας δηλώσει ως μέλη της οικογενείας
του.

Μολονότι μας εστοίχισε ολόκληρη περιουσία το ζήτημα, οφείλω να αναγνωρίσω την
καλοσύνη που μας έδειξαν και οφείλουμε ευγνωμοσύνη.

Παραμείναμε 136 ημέρες εγώ και λίγο περισσότερο ο πατέρας και ο αδελφός μας
έτσι κρυμμένοι, ώσπου πέρασε η μπόρα και ήλθαμε σπίτι μας.

Οι κτηνωδίες εις βάρος των Ελλήνων αιχμαλώτων αξιωματικών

Αύγουστος του 1921. Διάβαση του Σαγγάριου από ίλη του ελληνικού ιππικού. («Από την εποποία στην καταστροφή»)

H ξαφνική επίθεση των Τούρκων, η κατάρρευση του ελληνικού μετώπου και η
Μικρασιατική Καταστροφή, έφερε και την τελευταία μπόρα.

Οι Τούρκοι είχαν αφηνιάσει, πανηγύριζαν με αλαλαγμούς, πυροβολισμούς και
αναμμένους δαυλούς στα χέρια. Αλίμονο σ’ όσους βρέθηκαν στο δρόμο τους· τους
έφαγε το μαύρο σκοτάδι.

Σε λίγο καιρό από τη Μικρασιατική Καταστροφή οι γονείς και τα δύο αδέλφια μου
φύγανε για την Πόλη.

Στο διάστημα αυτό αρχίζει το άλλο μέρος της τραγωδίας. Καθημερινώς τα τρένα
κουβαλούσανε αιχμαλώτους Έλληνας στρατιώτας και αξιωματικούς.

H κατάστασή των ήτο τραγική, η συμπεριφορά των Τούρκων κτηνώδης, και βάρβαρος
απέναντι των αιχμαλώτων…

Έτσι κάποια μέρα φέρανε και τον Τρικούπη, τον Κλαδά και άλλους. Μια άλλη μέρα
φέρανε περί τους πεντακοσίους αιχμαλώτους αξιωματικούς με επικεφαλής κάποιο
συνταγματάρχη.

H συνοδεία διήρχετο πεζή τον δρόμο του σιδηροδρομικού σταθμού προς την
εθνοσυνέλευση και εκείθεν στο Σαρίκισλα. Μόλις έφθασε η συνοδεία, φρουρουμένη
από Τούρκους ενόπλους στρατιώτας, στο δρόμο μεταξύ της τουρκικής βουλής και
του δημαρχιακού κήπου, όπου οι γύρω δρόμοι και ο κήπος ήσαν καταγέματοι από
κόσμο που ορύετο, ο αντιπρόεδρος της βουλής Ατνάν βέης επικεφαλής άλλων
βουλευτών και επισήμων περίμεναν στα σκαλοπάτια της βουλής με βούνευρο* στο
χέρι την ομάδα των αιχμαλώτων που επλησίαζε, τους διέταξε να σταθμεύσουν και
να ζητωκραυγάσουν, ζήτω η Τουρκία, ζήτω ο Μουσταφά Κεμάλ. Οι Έλληνες
αξιωματικοί εσταμάτησαν, αλλά δεν εζητωκραύγασαν. Τους έδωσε δεύτερη εντολή
και τότε όλοι μαζί εζητωκραύγασαν «Ζήτω η Ελλάς».

Το τι επηκολούθησε δεν περιγράφεται. Ο Ατνάν κτυπά τον επικεφαλής Έλληνα
συνταγματάρχη στο πρόσωπο με το βούνευρο που κρατούσε, τα αίματα τρέχαν και
γέμισαν το πρόσωπο του υπέροχου Έλληνος αξιωματικού, και τότε, σαν να
αποτελούσε το σύνθημα το κτύπημα, οι γύρω συγκεντρωμένοι Τούρκοι άρχισαν να
πετροβολούν και να ρίχνουν διάφορα αντικείμενα που είχαν, όπως φαίνεται, στις
τσέπες των. Ματωμένοι και πετροβολημένοι οι Έλληνες αιχμάλωτοι αξιωματικοί
συνέχισαν το δρόμο του μαρτυρίου για τον καινούργιο Γολγοθά που τους περίμενε
στους στρατώνες του Σαρίκισλα.

Έφυγα γιατί διέτρεχα τον κίνδυνο του εκμουσουλμανισμού

Μετά την αναχώρηση των ιδικών μου παρέμεινα περί τους 4 μήνας στην Άγκυρα.
Όμως, δεν ήτο δυνατόν να παραμείνω αλλά κατά μείζονα λόγον εφ’ όσον διέτρεχα
τον κίνδυνο του εκμουσουλμανισμού.

Έτσι αναχώρησα κι εγώ για την Κωνσταντινούπολη τον Ιανουάριο του 1924
επιβιβασθήκαμε με τον αδελφό μου στο «Πατρίς». Εμείς και λίγοι άλλοι
κατορθώσαμε να αποβιβασθούμε στη Θεσσαλονίκη, όπου και εγκατασταθήκαμε.

Μετά οκτάμηνον περίπου ήλθαν η μητέρα μου με την αδελφή μου, ο πατέρας μου
ήλθε αργότερα.

Επηκολούθησε η Ανταλλαγή…

* μαστίγιο