AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Xρυσός ήμασταν εμείς· μπακίρι οι Tούρκοι πρόσφυγες

Κεντρική – Νότια Μικρασία. Περιφέρεια Νεάπολης. Σίλατα.

Εκεί περνούσαμε καλύτερα, είχαμε πλούτος. Όμως εδώ έχουμε ελευθερία…

(Μαρτυρία Ελισάβετ Ξηροστυλίδου, Νέα Σίλατα
Χαλκιδικής-Αποσπάσματα)

Να σου πω, λυπηθήκαμε όταν ακούσαμε πως θα γίνει Ανταλλαγή. Τόση περιουσία
είχαμε…

Εμάθαμε από τους περαστικούς Ποντίους, που πήγαιναν εξορία, ότι θα γίνει
Ανταλλαγή. Ήρθαν και κάτι Σμυρνιώτες πρόσφυγες. Χτυπούν τις πόρτες μας οι
πρόσφυγες, εμείς δεν ανοίγουμε από φόβο των Τούρκων. Χτυπούν τις πόρτες μας
και οι Τούρκοι του χωριού και λένε: «Τι κρύβεστε; Ανοίξτε τις πόρτες, δικό σας
μιλέτι* είναι, δώστε τους να φάνε».

Τότε ξεθαρρέψαμε. Στήσαμε καζάνια, μαγειρεία, κάναμε πιλάφι, μαγειρεύαμε και
άλλα φαγητά, ζυμώναμε ψωμιά, φουρνίζαμε. Τους ντύναμε κιόλας. Οι χωροφύλακες
τους χτυπούσανε. Αφήνανε οι μανάδες τα μωρά τους στο δρόμο και φεύγανε. Μετά
ήρθε Ερυθρός Σταυρός και τα μάζεψε τα παιδιά.

Στις αρχές του 1924 η τούρκικη κυβέρνηση ειδοποίησε το μουχτάρη μας ότι θα
γίνει Ανταλλαγή.

Ήρθε Επιτροπή Ανταλλαγής από τη Νίγδη. Άρχισε καταγραφή, τι περιουσία είχαμε,
τι χτυπήματα.

Λίγο προτού να φύγουμε απ’ το χωριό μας, έναν ενάμιση μήνα πιο μπροστά, ήρθαν
Τούρκοι πρόσφυγες από την Ελλάδα. Κι εκείνοι, σαν κι εμάς, Ανταλλαγή ήτανε.
Από τα μέρη της Κοζάνης και της Χαλκιδικής είχανε έρθει. Αναγκαστήκαμε ν’
αδειάσουμε τα σπίτια μας, για να καθίσουνε αυτοί. Εμάς μας βάλανε στις
εκκλησίες και στο σχολείο.

Οι Τούρκοι αυτοί πρόσφυγες ήταν νομίζω τριακόσιες οικογένειες. Πλούσιοι,
ήτανε, καλοντυμένοι, πιο εξελιγμένοι από τους δικούς μας τους Τούρκους.

Μιλούσανε πιο ωραία τούρκικα, όχι βαριά σαν τους δικούς μας Τούρκους. Δεν
μονιάζανε** όμως με τους ντόπιους Τούρκους· όπως μάθαμε, φύγανε από τα Σίλατα
αργότερα· Λέγανε με παράπονο οι ντόπιοι Τούρκοι: «Αλτινί παχιρά ντεεστίκ***».
Χρυσός ήμασταν εμείς· μπακίρι ήταν οι Τούρκοι πρόσφυγες.

Κάναμε ντέγκια**** τα πράγματά μας. Μαζέψαμε τα κόκαλα των γονέων μας από τα
μνήματα. Στου Προφήτη Ηλία την εκκλησία απ’ έξω ανοίξαμε ένα λάκκο. Βάλαμε
εκεί τα κόκαλα. Στον ίδιο λάκκο βάλαμε και τις παλιές εικόνες από τις
εκκλησίες. Εκεί βάλανε οι δημογέροντες και τέσσερα μπουκάλια, όπου μέσα σε
χαρτιά γράψανε την ιστορία του χωριού, τη χρονιά που έγινε η Ανταλλαγή και
κάτι τέτοια. Βουλώσανε τα μπουκάλια και τα βάλανε στο λάκκο. Από πάνω ρίξανε
χώμα…

Κλαίγοντας κοινωνήσαμε στην εκκλησία. Ο παπάς έλεγε: «Δεύτε τελευταίον
ασπασμόν…». Σαν ετοιμοθάνατοι ήμασταν, φεύγοντας απ’ το χωριό.

Ήρθαν απ’ το Νέμσεχιρ***** Τούρκοι αραμπατζήδες. Καθίσαμε στους αραμπάδες.
Μαζί μας είχαμε παστουρμάδες, σουτζούκια, κοφτούρια*******, καϊμάκια,
πλιγούρι, ψωμιά. Είχαμε πλούτο εκεί. Εκεί ήταν το άνθος του κόσμου!

Σταματήσαμε στο Aνdαβάλ χαν· εκεί είχε χάνια. Κοιμηθήκαμε εκεί. Την άλλη μέρα
τραβήξαμε κατευθείαν στο Ουλούκισλα. Μια βραδιά μείναμε εκεί. Την άλλη μέρα με
το τρένο πήγαμε στη Μερσίνα.

H θάλασσα κάτι αλλιώτικο μας φάνηκε. Πότε πρασίνιζε, πότε μαύριζε, νόμιζα πως
ήταν εκεί χωράφια!… Έλεγε μια γειτόνισσα εκεί στη Μερσίνα: «Πώς θα μπούμε
στη θάλασσα, πώς θα ταξιδέψουμε;». Λέω εγώ: «Πού είναι θάλασσα;» – «Στραβή
είσαι; Να η θάλασσα!». Τότε κατάλαβα το λάθος…

Ο Άγιος θύμωσε. Έπιασε δυνατή φουρτούνα. Οι ναύτες βρίζανε

Μαλακοπή. Χορός τη Δευτέρα του Πάσχα. (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών-αδημοσίευτη φωτογραφία)

…Μπήκαμε στις βάρκες για το βαπόρι. Λένε οι βαρκάρηδες.

Μεγάλο πλοίο, ελληνικό ήτανε. Όπως άκουγα, το λέγανε «Βασίλειος Δεστούνης». Θα
ήτανε στο πλοίο τρεις χιλιάδες ψυχές. Άστα, πώς τα περάσαμε στο βαπόρι!…
Ήμασταν όλοι μισοπεθαμένοι από τις ταλαιπωρίες. Μερικοί δεν μπόρεσαν ν’
ανθέξουν και πέθαναν.

Στο βαπόρι ήτανε μέσα σε σεντούκι το λείψανο του Οσίου Ιωάννη του Ρώσου, που
είχαν μαζί τους οι Προκοπιώτες. Οι ναύτες νομίσανε πως είναι πεθαμένος
πρόσφυγας και πήγαν να πετάξουν το σεντούκι στη θάλασσα. Ο άγιος θύμωσε.
Έπιασε δυνατή φουρτούνα. Οι ναύτες βρίζανε Χριστό, Παναγία. Το βαπόρι γύρισε
έτσι, «μπούου-μπούου», γύριζε αλλιώς, «μπούου-μπούου». Εφτά φορές το βαπόρι
γύρισε στην Τουρκιά, δεν μπορούσε να προχωρήσει. Λένε τότε οι ναύτες: «Τι
έχετε, κάτι μας κρύβετε». Τους απαντάμε: «Έχομε το λείψανο του Οσίου Ιωάννου
του Ρώσου!». Κατεβήκανε αμέσως κάτω στο αμπάρι, είδανε το λείψανο, πιστέψανε.
Κάνανε αγιασμό, παράκληση. Ησύχασε η θάλασσα.. Έτσι σωθήκαμε.

Στον Πειραιά, στον Άγιο Γεώργιο, μας έκαναν καραντίνα. Εκεί πεθάνανε πολλοί…
Όσοι είχαν λεφτά, πιάσανε σπίτι στον Πειραιά. Οι φτωχοί πήγανε στην Άνδρο.
Εκεί κάναμε ένα χρόνο.

Καλά ήτανε. Μετά ιδρύθηκε επιτροπή να βρει καινούριο χωριό. Ήρθαν, βρήκαν
αυτόν τον τόπο. Ειδοποιηθήκαμε, ήρθαμε εδώ.

Βλακεία μας που ήρθαμε εδώ, όμως τι να κάνουμε; Εδώ ερημιάααα, τίποτα δεν
είχε. Ένα σταφύλι δεν υπήρχε, καρποφόρο δέντρο δεν εύρισκες. Τα πρώτα χρόνια
πέθαναν είκοσι τριάντα νοματαίοι τη μέρα. Ένα παλιοπήγαδο ήταν εκεί. Έπινες
και έκανες μια κοιλιά νάαααα! Μας τάραζε η ελονοσία. Παιδί δε βαστούσε
παραπάνω από δύο χρόνια… Τα τρία τέταρτα απ’ τους κατοίκους του χωριού
φύγανε. Πήγανε στη Θεσσαλονίκη, στην Αλεξανδρούπολη, στον Πειραιά. Το χωριό
μισοδιαλύθηκε. Όσοι μείνανε, μείνανε. Τώρα ησυχάσαμε.

Εκεί περνούσαμε καλύτερα, είχαμε πλούτος. Όμως εδώ έχουμε ελευθερία…

* Έθνος (τουρκ. millet), ** έχω αρμονικές σχέσεις με κάποιον, ***
αλλάξαμε το χρυσό με μπακίρι, **** δέματα, ***** ιδιωματική προφορά του
Νέβσεχιρ (Νεάπολη), ****** μουσταλευριά ξεραμένη στον ήλιο

5. 9. 1962