AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Tο σπίτι μας τ’ αφήσαμε συγυρισμένο, όπως ήτανε

Δυτικά παράλια. Περιφέρεια Προύσας. Προύσα.

H Προύσα υπήρξε μια από τις μεγάλες πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας·
αριθμούσε, πριν από το 1922, 100.000 κατοίκους, από τους οποίους 7.000 ήταν
Έλληνες και 10.000 Αρμένιοι· οι υπόλοιποι ήσαν Τούρκοι. Βρίσκεται στους
πρόποδες του βιθυνικού Ολύμπου, πάνω από γονιμότατη μεγάλη πεδιάδα, και απέχει
92 χλμ. N της Κων/πολης, 256 ΒΔ της Σμύρνης, 323 Δ-ΒΔ της Άγκυρας και 28 NA
του Μουδανιών. Ήταν έδρα Βιλαετίου, Σαντζακίου και Καζά, καθώς και έδρα
Μητρόπολης για τους Έλληνες χριστιανούς τόσο της ίδιας της πόλης όσο και των
γύρω χωριών.

Με την κατάληψη της Κων/πολης από τους σταυροφόρους (1204), η Προύσα
ήταν τμήμα της Αυτοκρατορίας της Νικαίας. Από τους Τούρκους κατελήφθη το 1326
(σουλτάνος Ορχάν) και έγινε πρωτεύουσα του τουρκικού κράτους ώς το 1365. Αλλά
και χωρίς να είναι πρωτεύουσα (μετά τη χρονολογία αυτή, πρωτεύουσα έγινε η
Ανδριανούπολη), η Προύσα ήταν η πόλη που θάβονταν οι σουλτάνοι, ενώ παράλληλα
ιδρύονταν μεγαλόπρεπα τζαμιά, όπως το Ουλού Τζαμί (μέγα τζαμί) κ.ά.

Σήμερα είναι του Αγίου Ιωάννου· κάνε την προσευχή σου…

(Μαρτυρία Πάτρας Βασιλειάδου – αποσπάσματα)

Σμύρνη. Το καμπαναριό της Αγίας Φωτεινής (Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Ζούσαμε ήρεμη ζωή· γίνονταν ο πόλεμος μέσα στο Εσκί Σεχίρ, αλλά εμείς είχαμε
ησυχία. Με τους στρατιώτες είχαμε φασαρίες· μαλώνανε αναμεταξύ τους. Ήταν τα
δύο κόμματα, βασιλικοί και βενιζελικοί, που τρωγόντουσαν. Είχαμε πολύ στρατό
μέσα την Προύσα· στρατηγός ήταν κάποιος Ιωάννου. Εμείς ήμαστε επιφυλακτικοί με
τους δικούς μας, για να μη μας κακιώνουν οι Τούρκοι. Ήμαστε, βλέπεις, μες στην
Τουρκιά, είχαμε Τούρκους πολλούς.

Ούτε είχαμε είδηση πως οπισθοχωρεί ο στρατός μας. Ένα πρωί σηκωθήκαμε και
μάθαμε πως το μέτωπο κατέρρευσε και πως θα φύγομε. Ήταν δέκα Αυγούστου του
1922.

Εμείς φύγαμε σχεδόν με τους τελευταίους. Ο άντρας μου δεν ήθελε να φύγει· είχε
πολύ σιτάρι αποθηκευμένο στον μώλο και είχε δέσει τα λεφτά του. Είχε φούρνο κι
έβγαζε δυο-τρεις χιλιάδες οκάδες ψωμί την ημέρα. Είχε κοντράτα* με το
νοσοκομείο, τη Γεωργική Σχολή, τους στρατώνες, τις φυλακές· η πελατεία του
ήταν το πλείστον Τούρκοι. Επειδή τα είχε καλά με τους Τούρκους, νόμιζε πως θα
μας σώσουν. Άμα όμως του είπα: «Θέλεις μπροστά σου να μας τραβούν;». Τότε το
σκέφθηκε καλύτερα.

………

Φώναξε ένα τουρκάκι κι έφερε τ’ αμάξι μας· μας έβαλε μέσα και φύγαμε για τα
Μουδανιά. Φύγαμε με μια βαλίτσα ρούχα. Το σπίτι μας τ’ αφήσαμε συγυρισμένο,
όπως ήτανε. Εγώ έβαλα τ’ ασημικά μας σ’ ένα μπαουλάκι αλλά στο βαπόρι μου το
κλέψανε.

Πρωί φύγαμε από την Προύσα και σε τρεις ώρες ήμαστε στα Μουδανιά. Πήγαμε στης
αδελφής μου το σπίτι. Εκεί, την άλλη μέρα, ήρθαν οι προύχοντες κι είπαν στον
άνδρα μου να μη φύγομε. Ο άνδρας μου σαν άκουσε έτσι, λέει: «Θα πάω να πάρω τα
λεφτά μου» και σηκώνεται και πάει στην Προύσα.

Στην Προύσα συναντήθηκε με τον Γάλλο πρόξενο, ο οποίος του είπε: «Όπου πας κι
εγκατασταθείς, να μου στείλεις ένα γράμμα και θα σου στείλω τα λεφτά σου».
Πράγματι έτσι έγινε.

Τη βραδιά που πήγε ο άνδρας μου στην Προύσα, μαζεύτηκε πολύς στρατός δικός
μας. Έσπασε το μέτωπο και τους πήραν το κυνήγι. Οι γείτονές μας οι Τούρκοι τον
πήραν κι έμεινε το βράδυ στο σπίτι τους. Το πρωί που έφυγαν αυτοί για τις
δουλειές τους, έφυγε κι ο άντρας μου. Δε μπορούσε να μείνει μόνος με τις
χανούμισσες.

Πήγε και κάθισε σ’ ένα καφενείο απέναντι στον φούρνο του. Εκεί που έπινε τον
καφέ του τον πλησιάζουν τρεις Τσέτες και του λένε:

– Σε θέλει ο κομαντάν

– Μην τον πειράξετε, τους είπαν οι γείτονες· και τριάντα χιλιάδες λίρες να
θέλετε θα σας τις δώσει.

Αυτοί δεν τους άκουσαν. Τον πήρανε και πήγαν έξω από την Προύσα, στο βουνό.
Στον δρόμο βρήκαν και μια γυναίκα από τα Κιουπλιά, την πήραν κι αυτή μαζί.

– Μη φοβάσαι, της είπε ο άντρας μου· σήμερα είναι τ’ Αγίου Ιωάννου, κάνε την
προσευχή σου και θα γλυτώσουμε.

Σα φτάσανε στο βουνό, του ζητούσανε χρήματα. Τους είπε να πάνε σ’ ένα
εργοστάσιο που το είχε κάποιος Γάλλος γνωστός του και να τους τα δώσει. Αυτοί
δεν ήθελαν. Του είπαν πως θα τον σκοτώσουν. Τους παρακάλεσε να τον αφήσουν να
κάνει την προσευχή του. Την ώρα που έκανε την προσευχή του, περνούνε δυο
τουρκάκια γνωστά του και τους λέει:

– Πηγαίνετε στους μεσίτες** και φέρετε τρεις χιλιάδες λίρες.

Τα τουρκάκια συναντήσανε τους μεσίτες στο δρόμο. Οι μεσίτες συναντήθηκαν με
τους Τσέτες και κανόνισαν να τον αφήσουν. Πριν τον αφήσουν, του πήραν ό,τι
λεπτά είχε επάνω του, του πήραν και τα ρούχα και τον άφησαν γυμνό. Προσπάθησαν
να του βγάλουν και το δαχτυλίδι, μα δεν μπόρεσαν.

Μια Τουρκάλα έκλαιγε. «Μη φεύγεις», μου έλεγε

Κακό μέσα στην Προύσα δεν έγινε· λυπούνταν οι δικοί μας Τούρκοι που φεύγαμε.
Είχα μια Τουρκάλα που μου έφερνε γάλα, μ’ αγκάλιαζε κι έκλαιγε. «Μη φεύγεις
κυρά μου» μου έλεγε.

Φωτιά, σφαγή δεν είδαμε ούτε ακούσαμε να έγινε. Μεμονωμένα επεισόδια έγιναν.
Ένα γείτονά μας που δεν έφυγε, μάθαμε πως τον κρέμασαν από το παράθυρο του
σπιτιού του με τους μπερντέδες· ξένοι Τούρκοι το έκαναν αυτό. Ένας άλλος πήγε
στη βρύση να πάρει νερό και τον σκότωσαν. Τελευταία πάλι, που θέλα φύγουν οι
Έλληνες, οι Τούρκοι κυνηγούσαν ένα απόγεμα το διοικητή της χωροφυλακής. Ήταν
πολύ αυστηρός και τον είχαν άχτι. Κατόρθωσε όμως και τους ξέφυγε.

Εμείς στα Μουδανιά μείναμε δυο μέρες. Εκεί ο κόσμος ήταν αναστατωμένος,
κοίταζε να μαζέψει τα πράματά του και να μπει σ’ ένα βαπόρι να φύγει. Στην
αποβάθρα ήταν στοιβαγμένοι άνθρωποι, πράγματα, γινόταν κλαυθμός και οδυρμός.

Με μια τσάντα έφυγα, αλλά είχα τα παιδιά μου αρματωμένα. Ό,τι χρυσαφικά και
χρήματα είχαμε, τους τα είχα ραμμένα στα εσώρουχά τους. Κι εγώ είχα απάνω μου
πολλά χαρτονομίσματα.

Στην Ελλάδα, κατεβήκαμε στον Πειραιά. Ο άνδρας μου δεν ήθελε να μείνομε στα
επίτακτα. Πήγαμε και μείναμε στο Φάληρο, στο ξενοδοχείο «Τα Κύματα». Με τα
λεφτά που φέραμε αγοράσαμε ένα οικόπεδο, κτίσαμε σπίτι και φούρνο κι έτσι
συνέχισε την παλιά του δουλειά.

* συμβόλαια

** Μεσίτες από τους οποίους αγόραζε σιτάρια