IMANΟYEΛ BAΛEPΣTAΪN Ο Mπους «γεννά» Aριστερούς

H Pax Americana τελείωσε. H 11η Σεπτεμβρίου δεν ήταν παρά «έλασσον
επεισόδιο» στη σκοτεινή περίοδο που περιμένει τον πλανήτη. Το «νταηλίκι» της
Αμερικής στο Ιράκ είναι σημάδι παρακμής και η πολιτική του Τζορτζ Μπους μια
πλήρης αποτυχία, λέει στα «NEA» ο Ιμάνουελ Βάλερσταϊν.

Οι ΗΠΑ σε παρακμή; Θαυμαστές και επικριτές της ισχυρίζονται το αντίθετο: ότι η
Αμερική βρίσκεται σήμερα σε θέση παγκόσμιας υπεροχής άνευ προηγουμένου. Στην
πραγματικότητα, όμως, υποστηρίζει ο Ιμάνουελ Βάλερσταϊν στο νέο του βιβλίο «H
Παρακμή της Αμερικανικής Ισχύος: Οι ΗΠΑ σε έναν Χαοτικό Κόσμο» («The Decline
of American Power: The U.S. in a Chaotic World», Εκδ. New Press), μια πιο
προσεκτική αποτίμηση της πρόσφατης ιστορίας αποκαλύπτει ότι η Αμερική φθίνει
ως παγκόσμια δύναμη από τότε που τελείωσε ο πόλεμος στο Βιετνάμ και ότι η
απάντησή της στις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου θα επιταχύνει
την πτώση της.

Νεομαρξιστική ανάλυση

Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, διευθυντής του Fernand
Braudel Center για τη Μελέτη των Οικονομιών, των Ιστορικών Συστημάτων και τον
Πολιτισμών στο Πανεπιστήμιο του Μπίνγκχαμτον, ο σημαντικότερος σήμερα
εκπρόσωπος της νεομαρξιστικής ανάλυσης των διεθνών σχέσεων και ο πιο
καινοτόμος κοινωνικός επιστήμονας της γενιάς του, ο Ιμάνουελ Βάλερσταϊν δεν
υπήρξε ποτέ οπαδός της συμβατικής σοφίας: Τέσσερις μόλις ημέρες μετά τα
γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου, είχε χαρακτηρίσει τις επιθέσεις στους δίδυμους
πύργους «έλασσον επεισόδιο» σε μια μακρά μάχη που θα συνεχιστεί για πολύ καιρό
και θα είναι μια σκοτεινή περίοδος για τους περισσότερους ανθρώπους του
πλανήτη, αφού ο κόσμος μας τα επόμενα πενήντα χρόνια υπόσχεται ότι θα είναι
πολύ πιο βίαιος από ό,τι κατά τον Ψυχρό Πόλεμο. Ο Ιμάνουελ Βάλερσταϊν πιστεύει
ότι βρισκόμαστε σε σημείο χαοτικής μετάβασης, κατά το οποίο το σύγχρονο
παγκόσμιο σύστημα θα αντικατασταθεί από ένα νέο: «Είμαστε ήδη σε περίοδο
χαοτικής μετάβασης. Οι επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου είναι ένα μέρος αυτής
της μετάβασης. H απάντηση της αμερικανικής κυβέρνησης είναι μέρος της. Οι
βαθιές αβεβαιότητες για την κατάσταση της παγκόσμιας οικονομίας, επίσης. Και
ναι, είναι βίαιη, πολύ πιο βίαιη από τον Ψυχρό Πόλεμο. Τις επόμενες δεκαετίες,
μάλιστα, θα γίνει ακόμα πιο βίαιη», λέει στα «NEA» ο 73χρονος καθηγητής.

«H επιτυχία των ΗΠΑ ως ηγεμονικής δύναμης στη μεταπολεμική περίοδο δημιούργησε
τις συνθήκες της ηγεμονικής πτώσης του έθνους. Αυτή η διαδικασία εμπεριέχεται
σε τέσσερα σύμβολα: τον πόλεμο στο Βιετνάμ, τις επαναστάσεις του 1968, την
πτώση του τείχους του Βερολίνου το 1989 και τις τρομοκρατικές επιθέσεις της
11ης Σεπτεμβρίου. Κάθε σύμβολο προστέθηκε στο προηγούμενο, οδηγώντας στην
κατάσταση στην οποία βρίσκονται σήμερα οι ΗΠΑ. Μια μοναχική υπερδύναμη που δεν
έχει αληθινή ισχύ, ένας παγκόσμιος ηγέτης τον οποίο κανένας δεν ακολουθεί και
δεν σέβεται, ένα έθνος που παρασύρεται σε ένα παγκόσμιο χάος που δεν μπορεί να
ελέγξει», έγραφε ο ίδιος περίπου πριν από δύο χρόνια.

Ένδειξη ισχύος;

Ωστόσο, ο Τζορτζ Μπους έκανε πόλεμο στο Ιράκ, αψηφώντας τις αντιδράσεις. Για
τη χώρα που διαθέτει τον ισχυρότερο στρατό στον κόσμο, αυτό δεν είναι ένδειξη
ισχύος; «Το νταηλίκι δεν είναι ποτέ ένδειξη δύναμης, αλλά πάντα αδυναμίας.
Και, όπως βλέπετε, δεν αποπληρώνεται. Ο στρατός των ΗΠΑ δεν μεταμόρφωσε τη
Μέση Ανατολή. Οι ΗΠΑ βρίσκονται σε χειρότερη θέση τώρα από ό,τι όταν εισέβαλαν
στο Ιράκ. H πολιτική του Μπους ήταν μια πλήρης πολιτική αποτυχία», απαντά.

Κατοικούμε σε ένα «παγκόσμιο σύστημα»

O Ιμάνουελ Βάλερσταϊν είναι Καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Γέιλ

Ο Ιμάνουελ Βάλερσταϊν έχει μιλήσει για την παγκοσμιοποίηση πολύ πριν
εμφανισθεί ο όρος, αφού εδώ και δύο δεκαετίες υποστηρίζει ότι κατοικούμε σε
ένα παγκόσμιο σύστημα. Για τον Βάλερσταϊν ο σύγχρονος κόσμος είναι ένας κόσμος
όπου οι οικονομικές σχέσεις έχουν τον πρώτο λόγο, κι αν δεν είναι ακριβώς
παγκόσμιες, είναι σίγουρα διεθνείς. Διακρίνει τις χώρες (μονάδες) του
παγκόσμιου αυτού συστήματος σε κέντρο, περιφέρεια και ημιπεριφέρεια, ενώ
υποστηρίζει ότι κίνητρο για τη δημιουργία ισχυρών και κυρίαρχων εθνών είναι να
λάβουν μια καλύτερη θέση στο σύστημα. Έχει γράψει περισσότερα από τριάντα
βιβλία – ανάμεσά τους τα «The Politics of of the World Economy: The States,
the Movements and the Civilizations» (εκδ. Cambridge University Press) και
«The End of the World As We Know It: Social Science for the Twenty-first
Century» (εκδ. University of Minnesota Press).

Humanus Americanus, με ξεχωριστή ψυχοσύνθεση

Σε ένα από τα άρθρα του ο Βάλερσταϊν είχε χαρακτηρίσει τον μέσο
Αμερικανό πολίτη humanus Americanus, έναν άνθρωπο με ιδιαίτερη ψυχσύνθεση,
«έναν άνθρωπο με ξεχωριστά ιδανικά, αλλά και ξεχωριστά προνόμια». Ο Νόρμαν
Μέιλερ στο νέο του βιβλίο «Γιατί κάνουμε αυτό τον πόλεμο» (κυκλοφορεί από τις
Εκδόσεις Ωκεανίδα) υποστηρίζει ότι ύστερα από την 11η Σεπτεμβρίου «κυκλοφορεί
πολύς θυμός εδώ γύρω, πολλές πληγωμένες μεγαλειότητες, πολλή ταραχή, πολλές
κρίσεις ταυτότητας. Και το χειρότερο, πολύς πατριωτισμός. Ο πατριωτισμός, όταν
η χώρα ξεπέφτει, λογικά έχει την τάση να μετατραπεί σε φασισμό».

Αυτό αποτελεί ένδειξη παρακμής; «Ο μέσος Αμερικανός είναι μπερδεμένος,
απορρυθμισμένος και αβέβαιος για το πού να στραφεί», σημειώνει ο Ιμάνουελ
Βάλερσταϊν. Και συνεχίζει: «Μετά την 11η Σεπτεμβρίου εκδηλώθηκε μια πατριωτική
αντίδραση. Όμως, οι άνθρωποι όλο και περισσότερο βγαίνουν από την πλάνη.
Αισθάνονται ότι τους είπαν ψέματα. Και δεν βλέπουν με ποιο τρόπο οι ΗΠΑ
μπορούν πια να αποσυρθούν από το Ιράκ. H κοινή λογική αρχίζει και πάλι να
κυριαρχεί».

H αιρετική σκέψη

Δύο χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου, πού βρίσκεται η αμερικανική αριστερή
διανόηση; Απλώς εφησυχάζει ή αλλάζει στρατόπεδα, όπως ο Κρίστοφερ Χίτσενς που
βρέθηκε στην «άλλη» πλευρά, επικρίνοντας όσους δεν συντάχθηκαν με τη «συμμαχία
των προθύμων» στον πόλεμο του Ιράκ; «Πιστεύω ότι η Αριστερά στην Αμερική είναι
τώρα ισχυρότερη απ’ ό,τι δύο χρόνια πριν. Οι νεοσυντηρητικές ονειροπολήσεις
του Μπους γεννάνε αριστερούς παντού. Όσο για τον Χίτσενς, έχει απομακρυνθεί
από την Αριστερά εδώ και πολύ καιρό», λέει ο Βάλερσταϊν. Και η αιρετική σκέψη;
Έχει περιοριστεί στον Νόαμ Τσόμσκι και τον Νόρμαν Μέιλερ; «Το να είναι κανείς
αιρετικός ήταν πάντα δουλειά της μειοψηφίας. Αλλά το αιρετικό στοιχείο ήταν
πάντα ισχυρό στις ΗΠΑ. Και νομίζω ότι μέσα στα επόμενα χρόνια θα δούμε πολύ
αιρετική σκέψη».