AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Οπισθοχώρηση. Mείναμε στη διάθεση των Tούρκων…

Γυρίζω και βλέπω τη μάνα μου πεθαμένη

Δυτικά παράλια. Περιφέρεια Αϊδινιού. Κιόσκι

(Μαρτυρία Εριφύλης Σταματιάδου – αποσπάσματα)

Το Κιόσκι (τουρκ. Kosk), 101 χλμ. NA της Σμύρνης και 19 A του Αϊδινίου, είχε περίπου 1.000 κατοίκους (Έλληνες 200, από Ρόδο, Σάμο, Κρήτη, Ήπειρο και Αϊδίνι και 800 Τούρκους). Εκκλησιαστικά υπαγόταν στη Μητρόπολη Ηλιουπόλεως και Θείρων.

Στα 1919 έγινε το πρώτο κακό. Μέσα στο Αϊδίνι ήτανε ελληνικός στρατός· η
ρωμέικη παντιέρα κυμάτιζε και ξαφνικά σηκώθηκαν και φύγανε. Οπισθοχώρηση.
Μείναμε στη διάθεση των Τούρκων.

Εγώ ήμουνα στο Αϊδίνι με τη μητέρα μου και τα δυό παιδιά μου, το μεγαλύτερο
αγόρι, το μικρότερο κορίτσι.

Άντρα δεν είχαμε μαζί μας. Ο αδελφός μου ήτανε στον ελληνικό στρατό. Ο άντρας
μου είχε σκοτωθεί στο Χαλέπι μεσ’ το μεγάλο πόλεμο. Ξαφνικά είδαμε και πήρε
φωτιά ο ρωμέικος μαχαλάς.

Πυροβολισμοί ακούγονταν, φωνές, κακό. H φωτιά φούντωνε. Βγήκαμε όλοι απ’ τα
σπίτια μας και τρέχαμε στους δρόμους. Που να πάμε, δεν ξέραμε. Οι Τούρκοι
πυροβολούσανε· απ’ τα μπαλκόνια ρίχνανε γλάστες στα κεφάλια μας, να μας
σκοτώσουνε.

Βγήκα κι εγώ απ’ το σπίτι μου, κρατούσα στο χέρι μου το αγόρι μου κι από πίσω
η μάνα είχε το κορίτσι μου.

Κι άλλες γυναίκες ήτανε και τρέχαμε να πάμε προς τις ξένες καλόγριες, να
βρούμε προστασία.

Μας κυνηγούσε η φωτιά και το βόλι του Τούρκου. Αλλοφροσύνη ήτανε, ο άνθρωπος
έχανε τα λογικά του.

Εκεί που τρέχαμε, άκουσα πυροβολισμό πίσω μου και γυρίζω και βλέπω τη μάνα μου
κάτω πεθαμένη. Το κορίτσι μου είδε μπρος στα μάτια του να σκοτώνουνε τη γιαγιά
του. Στα χέρια του μείνανε τα αίματα. Εγώ έτρεχα με το αγόρι μου. Λογικό δεν
είχα πια!

Ένας Τούρκος μ’ άρπαξε το παιδί απ’ τα χέρια και το ‘μπασε σ’ ένα σπίτι. Τότες
μ’ έπιασε η μεγάλη τρέλα. Φώναζα, έκλαιγα, τραβούσα τα μαλλιά μου. Ποιος να
δώσει προσοχή σ’ εμένα! Όλοι χαμένοι ήτανε.

Βρέθηκε ένας Τούρκος, Αλής, φίλος του αδελφού μου, και με είδε έτσι που
ήμουνα· μπήκε αμέσως στο σπίτι, μίλησε, φώναξε, κι έβγαλε το παιδί και μου το
παράδωσε στα χέρια μου.

Τότες έτρεξα και μπήκα στην αρμένικη εκκλησία. Εκεί ήτανε κι άλλες γυναίκες
δικές μας. Βρήκα και το κορίτσι μου. Το μαζέψανε, που σκοτώθηκε η μάνα μου,
και το φέρανε. Από κει μας πήρανε και μας πήγανε στο τούρκικο διοικητήριο.
Μείναμε οκτώ μέρες κλεισμένοι και ξαναμπήκε ο ελληνικός στρατός στο Αϊδίνι και
μας βγάλανε.

Σηκώσανε πάλι τη ρωμέικη παντιέρα. Τα σπίτια μας ήτανε όλα καμένα. Μας βάλανε
στα τουρκόσπιτα και μείναμε. Τρία χρόνια κατοικήσαμε στα τούρκικα σπίτια.

Οι άλλοι σφάχτηκαν· γι’ αυτό δε βρίσκεις στην Ελλάδα δικούς μας πατριώτες

Ο εορτασμός του Πάσχα σε στρατώνα της Σμύρνης (“Ιστορία του Ελληνικού ‘Εθνους”)

Γιορτή του Σωτήρος ήτανε, έξι Αυγούστου, και βρισκόμαστε στο εξοχικό μας. Μαζί
ήτανε και ο αδελφος μου, στρατιώτης μ’ ελαφρό τραύμα, κι ένας φίλος του
στρατιώτης κι αυτός Μυτιληνιός.

H χρονιά ήτανε 1922. Ήρθε είδηση από έναν αξιωματικό Έλληνα πως ο στρατός
μπαίνει σ’ επιφυλακή.

Ύστερα από τη γιορτή της Παναγίας, μια δυο μέρες, καθόμαστε και τρώγαμε. Οι
ίδιοι ήμαστε πάλι και κτυπάει την πόρτα του σπιτιού μου μια Οθωμανίδα
γειτόνισσά μου, η Ζαχρέ, και μου λέει: «Σ’ αφήνω το κλειδί του σπιτιού μου, να
το κρατάς. Εγώ φεύγω στο Οδεμήσι, είναι άρρωστος ο αδελφός μου και πάω να τον
δω».

Εγώ πήρα το κλειδί και τη χαιρέτησα· δεν κατάλαβα τίποτε. Ο Μυτιληνιός, όμως,
γυρίζει και λέει στον αδελφό μου: «Καζούλη, αυτό είναι σύνθημα. Θα γίνει κακό
και οι Τούρκοι πήρανε χαμπέρι να φύγουνε».

Ήτανε και η επιφυλακή του στρατού, που είχαμε μάθει, και περιμέναμε από ώρα σε
ώρα τι θα γίνει.

Σε οκτώ μέρες μας βάλανε στα τραίνα και μας διώξανε. Μεσημέρι μπήκαμε στο
τραίνο, το βράδυ βάλανε φωτιά και κάηκε πάλι το Αϊδίνι.

Στο Κιόσκι έγινε σφαγή μεγάλη, άνθρωπο ζωντανό δεν αφήσανε. Γι’ αυτό και δε
βρίσκεις εδώ στην Ελλάδα δικούς μας πατριώτες.

Το τραίνο μας πήγε Σμύρνη. Πήγαμε πρώτα σ’ ένα ξενοδοχείο και πληρώσαμε και
μπήκαμε· ύστερα έπιασε η φωτιά κι εκεί, και βγήκαμε στους δρόμους. Κοιμόμαστε
στην προκυμαία κοντά, στο ύπαιθρο. Οκτώ μέρες μείναμε Σμύρνη. Μπήκαμε σε
αμερικάνικο πλοίο και βγήκαμε Χίο. Από κει ήρθε δικό μας πλοίο και μπαρκάραμε
Πειραιά.

Είχε πολλή προσφυγιά και δε μας άφησαν να κατεβούμε. Πολύ λιγοστοί κατεβήκανε.

Εμείς πήγαμε Χανιά. Είχα δυο παιδιά μαζί. Το αγόρι ήτανε άρρωστο.

Απ’ το φόβο και την αγωνία είχε πρηστεί η κοιλιά του κι έγινε κίτρινο σαν το
φλουρί.

Δεν είδανε λίγα τα μάτια του. Μικρό παιδί ήτανε, έπαθε. Σε πτώματα πατούσαμε,
για να περάσουμε τότες στο Αϊδίνι. Εγώ δεν είχα πεντάρα, για να το θεραπεύσω.
Πήγα σε γιατρό και δούλευα για να μπορέσω να του κάνω θεραπεία.

Το είδανε πολλοί γιατροί, το πήγανε και στο χειρουργείο. Μου είπανε τότες πως
έχει υδρωπικία και δε χωράει θεραπεία ούτε εγχείρηση, τίποτα. Σε λίγους μήνες
πέθανε και άφησα το κορμάκι του στα Χανιά.

Πήρα το κορίτσι μου και ήρθα στην Αθήνα. Μας δώκανε μια παράγκα στο Περιστέρι.
Εδώ απομείναμε και πάντρεψα και την κόρη μου κι ανάστησα και τα εγγόνια.