ΛΟYIΣ ΣEΠΟYΛBEΔA Tο (κρατικό) βάλσαμο της αμνησίας

Καπνοί βγαίνουν από το προεδρικό μέγαρο Λα Μονέδα στο Σαντιάγο. Είναι 11 Σεπτεμβρίου του 1973, ημέρα κατά την οποία ο Πινοτσέτ έκανε πραξικόπημα και η Αεροπορία έριξε πυραύλους στο προεδρικό μέγαρο φονεύοντας και τον νόμιμα εκλεγμένο πρόεδρο, Σαλβαντόρ Αλιέντε

Ο υπουργός Εξωτερικών της Χιλής, Χοσέ Μιγκέλ Ινσούλσα, γνώρισε κι αυτός την
εξορία, αυτόν τον αβέβαιο μη τόπο όπου εκατοντάδες χιλιάδες Χιλιανοί μείναμε
κρατημένοι απ’ τη ζωή χάρη και μόνο στην άσκηση της μνήμης. Ίσως ο Ινσούλσα
θυμάται στους εφιάλτες του με πόση καθαρότητα αναγνωρίζαμε τους ενόχους της
χιλιανής τραγωδίας και πώς ορκιζόμασταν πως κάποια μέρα θα δέχονταν την
τιμωρία που τους άξιζε.

Κάποιοι εξόριστοι μείναμε πιστοί στη μνήμη· κάποιοι άλλοι, όχι. Κάποιοι
αποφασίσαμε να κερδίζουμε το ψωμί μας σε δουλειές που δεν μας ανάγκαζαν να
προδώσουμε τη μνήμη· κάποιοι άλλοι, όχι. Ο Χοσέ Μιγκέλ Ινσούλσα εμβολιάστηκε –
εκών ή άκων – με το κρατικό βάλσαμο της αμνησίας.

Αλλιώς δεν εξηγούνται οι κατάφωρα άνανδρες επιθέσεις που εξαπέλυσε από τη Χιλή
κατά του δικαστή Βαλτάσαρ Γκαρθόν. Ο Ινσούλσα, μες στην αμνησία του, ξεχνάει
πως, σε μια εκπομπή που οποιοσδήποτε μπορεί να ζητήσει και να την ακούσει, και
που ηχογραφήθηκε από έναν μανιώδη ακροατή το ίδιο το πρωινό της 11ης
Σεπτεμβρίου 1973, ακούγεται η ίδια φωνή του Πινοτσέτ να προαναγγέλλει τη
δολοφονία του Αλιέντε μόλις αυτός θα παραδινόταν· ξεχνάει αυτούς που, την ίδια
τραγική μέρα, υπακούοντας σε διαταγές του Αλιέντε, βγήκαν από το Λα Μονέδα για
να διαπραγματευτούν με τους πραξικοπηματίες, κι από τότε χάθηκαν τα ίχνη τους.

H αντιπολίτευση κέρδισε το δημοψήφισμα του 1988 που υπήρξε η αφετηρία
για την αλλόκοτη χιλιανή «μεταπολίτευση»· μια μεταπολίτευση, που δεν έχει
καμία (ή ελάχιστη) σχέση με την αντίστοιχη ισπανική. H Δεξιά και η δικτατορία
συνέταξαν εν ριπή οφθαλμού τους νόμους περί αμνηστίας, τις συνταγματικές
μεταρρυθμίσεις που τους εξασφάλιζαν αξιώματα διά βίου στο Κοινοβούλιο και την
τοποθέτηση του Πινοτσέτ ως ισόβιου Γερουσιαστή, ενώ, κυρίως, εγγυούνταν τη
συνέχεια ενός οικονομικού μοντέλου θεμελιωμένου στην ατιμωρησία. Το εκ πρώτης
όψεως ασυμβίβαστο της συνεργασίας Δεξιάς, στρατιωτικών και Δημοκρατικής
Συμφιλίωσης (απαρτιζόμενης κυρίως από χριστιανοδημοκράτες και σοσιαλιστές
προσηλυτισμένους στον οικονομικό φιλελευθερισμό) δεν ήταν παρά μια μάχη
ανάμεσα σε διάφορες προτάσεις περί του πώς έπρεπε να εφαρμοστεί το ίδιο
οικονομικό μοντέλο. Ούτε μία σκέψη προς τα θύματα που αξίωναν δικαιοσύνη δεν
έγινε δεκτή, δεν αναγνωρίστηκε, δεν έπεσε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. H
ατιμωρησία των εγκληματιών έγινε δεκτή σαν το «αντίτιμο της ευημερίας», κι
όταν κάποιος θαρραλέος δικαστικός τόλμησε να υπαινιχθεί τη διάγνωση κάποιας
πιθανής παρανομίας, όπως εκείνος, π.χ., που, το 1993, επιχείρησε να προσαγάγει
σε δίκη ένα γιο του Πινοτσέτ με υποψίες προφανέστατων εγκλημάτων διαφθοράς και
δωροδοκίας εκατομμυρίων, το Σαντιάγο ξύπνησε ένα πρωί με τους δρόμους
πλημμυρισμένους με στρατιώτες φορώντας στολές εκστρατείας και έτοιμους να
επιτεθούν. Έτσι, η ατιμωρησία έγινε ένας τρόπος συνύπαρξης στην εξουσία, και η
αμνησία, ζήτημα εθνικής ασφάλειας.

Με το ηθικό ανεβασμένο από το παράδειγμα τόσο του Ισπανού δικαστή Γκαρθόν όσο
και του Χιλιανού δικαστή Γκουσμάν, οι συγγενείς των θυμάτων ξεθαρρεύουν και
καταγγέλλουν όλο και μεγαλύτερες παρόμοιες αδικίες.

H απάντηση υπάρχει στις δηλώσεις του υπουργού Ινσούλσα, ο οποίος
απαιτεί να μη γίνονται άλλες καταγγελίες που εμπλέκουν ενστόλους. Μια πανάθλια
επίκληση στην ομερτά, ένα κήρυγμα υπέρ της ατιμωρησίας, ένας ακόμα
σαρκασμός απέναντι στα θύματα. Λέει ο Ινσούλσα: Αν είσαι γυναίκα και απλώς σε
βίασαν, απλώς σου έβαλαν ηλεκτρόδια, απλώς σου έχωσαν ποντίκια στο αιδοίο,
απλώς σε κράτησαν έξι μήνες σε μια τρύπα της Βίγια Γκριμάλντι, ξέχασε,
συγχώρεσε, συμφιλιώσου και μη διαταράσσεις την κοινωνική γαλήνη και την
οικονομική σταθερότητα με τις καταγγελίες σου· κι αν είσαι άντρας και απλώς
σου χάλασαν τα πνευμόνια με το «υποβρύχιο», απλώς σε άφησαν ανίκανο αφού σου
έκαναν ηλεκτροσόκ στους όρχεις, απλώς βασάνισαν τη μητέρα σου μπροστά σου,
απλώς σε καταδίκασαν σε δεκαπέντε, είκοσι χρόνια εξορία, απλώς έχασες ένα
σπίτι, μια πόλη, ένα παρελθόν, ξέχασε, συγχώρεσε και συμφιλιώσου. Μη ταράζεις
την ησυχία των αρχόντων, την αγία ατιμωρησία αυτών που, καλώς ή κακώς, μου
επιτρέπουν να είμαι υπουργός.

Βολές κατά Φελίπε Γκονθάλεθ

Διάβασα έκπληκτος τις δηλώσεις του Δον Φελίπε Γκονθάλεθ στο London School of
Economics, με τις οποίες, ξεφεύγοντας από το κεντρικό θέμα της διάλεξής του
(«H εδραίωση της δημοκρατίας στην Ισπανία: Τα σοσιαλιστικά χρόνια»), εξέφρασε
την ανησυχία του για ένα σαφώς καινοφανές κοινωνικό ρήγμα στη χιλιανή
κοινωνία, το οποίο δεν μπορεί παρά να οφείλεται στη σύλληψη του Αουγκούστο
Πινοτσέτ στο Λονδίνο και την υποβολή του αιτήματος έκδοσης εκ μέρους του
δικαστή Βαλτάσαρ Γκαρθόν. Με εκπλήσσει η καθυστερημένη ανακάλυψη αυτού του
ρήγματος και, ακόμα περισσότερο, η σύγχυση ως προς τα αίτιά του. Είναι φανερό
πως στη Χιλή υπάρχει ένα βαθύτατο κοινωνικό ρήγμα. Μα θα μπορούσε να μην
υπάρχει ρήγμα σε μια κοινωνία που δεν γνωρίζει πού βρίσκονται περίπου 3.000
μέλη της, που είδε να της στερούν τα θεμελιώδη της δικαιώματα επί 16 χρόνια,
που βίωσε τον τρόμο, τα βασανιστήρια, την αδικία, τη δολοφονία των
αντιφρονούντων εντός και εκτός συνόρων, την εξορία εκατοντάδων χιλιάδων, σαν
μια καταστροφή στην οποία δεν υπήρχε δύναμη ικανή να της αντισταθεί, κι ίσως
ήταν μάταιο να της αντισταθείς, αφού κάτι τέτοιες καταστροφές είναι
εξοπλισμένες με διαρκή ατιμωρησία; Πώς είναι δυνατόν ο κύριος Γκονθάλεθ να μην
είδε το ρήγμα μιας κοινωνίας που επί 13 χρόνια έζησε με την καθημερινή
συσκότιση, τη σχεδόν μόνιμη απαγόρευση συγκέντρωσης άνω των τριών ατόμων που
μπορούσε να εκληφθεί για ανατρεπτική πράξη, τον χαφιεδισμό σαν πατριωτική
αρετή; Είναι εκπληκτικό το ότι ένας σοσιαλιστής (κι εγώ είμαι σοσιαλιστής,
αλλά σοσιαλιστής όπως ο Αλιέντε), δεν αντιλαμβάνεται πως η καταστολή όλων των
συνδικαλιστικών δικαιωμάτων και κατακτήσεων, η κατάργηση της εθνικής
συλλογικής σύμβασης εργασίας, η εμπορευματοποίηση των ηθικών ευθυνών του
κράτους προκαλούν (όχι μόνο στη χιλιανή, αλλά σε κάθε κοινωνία) ρήγματα που,
όταν δεν γεφυρώνονται με τον καιρό, μπορεί να έχουν απρόβλεπτες συνέπειες.

«Δεν πλησιάζετε το πάτωμα στα πόδια μας;»

Ένα βράδυ, τέλη Οκτωβρίου του 1973, ο ταξίαρχος Ουάσιγκτον Καράσκο
Φερνάντες επισκέφθηκε τις αίθουσες βασανιστηρίων του συντάγματος Τουκάπελ, στο
Τεμούκο. Εγώ κι άλλοι τέσσερις ήμαστε κρεμασμένοι απ’ τους καρπούς, σαν
σφαχτάρια, κι ο ταξίαρχος μας επιθεωρούσε με βλέμμα κριτικό. Φορούσε στολή
εκστρατείας, και στη ζώνη του κρεμόταν το υπηρεσιακό του περίστροφο. Αμέσως
ήρθε κοντά μας κι έδωσε στον καθένα μας από ένα ελαφρό σπρώξιμο, που μας έκανε
να ταλαντευτούμε σαν εκκρεμή. Ύστερα μας ρώτησε αν χρειαζόμασταν τίποτα. Ένας
από μας (ορκίζομαι ότι ήταν ένας δημοτικός σύμβουλος απ’ το Καράουε που, κατά
σύμπτωσιν, λεγόταν κι αυτός Σεπούλβεδα) του απάντησε: «Μήπως θα μπορούσατε να
πλησιάσετε το πάτωμα στα πόδια μας;».

Όταν, το 1982, ο στρατηγός Ουάσιγκτον Καράσκο Φερνάντες τοποθετήθηκε
υπουργός Αμύνης της δικτατορίας, παραδέχτηκε πως, τους πρώτους μήνες μετά το
πραξικόπημα, ίσως, ενδεχομένως, δεν αποκλείεται, μπορεί να διαπράχθηκαν
ορισμένες υπερβολές, αν και τίποτα δεν έχει αποδειχθεί. M’ άλλα λόγια, μπορεί,
αυτοί οι πέντε κρεμασμένοι (απ’ τους οποίους επιζήσαμε τρεις) να μην υπήρξαν
ποτέ θύματα βασανιστηρίων που είχαν σχεδιαστεί λεπτομερώς και ήταν πάρα πολύ
γνωστά σε καθέναν από τους στρατιωτικούς διοικητές ή, μάλλον, αρνητικούς
πρωταγωνιστές κάποιου υπερβάλλοντος στρατιωτικού ζήλου, αν και, βεβαίως,
τίποτα δεν έχει αποδειχθεί.

INFO

Λουίς Σεπούλβεδα: «H τρέλα του Πινοτσέτ», Εκδόσεις Όπερα, μτφ. Αχιλλέας
Κυριακίδης, σελ. 128.

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής