Ο Aνδρέας και η 3η Σεπτέμβρη

«Ο πατέρας είχε μία αγωνία. Έσβηνε, έγραφε, ήθελε το κείμενο της Διακήρυξης
να είναι τέλειο, ξεχωριστό, ριζοσπαστικό. Όταν φτάσαμε στο “Κίνγκ Πάλας”, στις
3 Σεπτέμβρη, το πρόσωπό του έλαμπε. Κι όταν σηκώθηκε, φορώντας ένα αγαπημένο
του πουκάμισο, για να διαβάσει, μίλαγε με πάθος. Τον είχε συνεπάρει το
κείμενο. Ήταν ευτυχισμένος».

3 Σεπτέμβρη. «Μίλαγε με πάθος. Τον είχε συνεπάρει το κείμενο. Ήταν ευτυχισμένος», θυμάται για τον πατέρα του, 29 χρόνια μετά, ο Γιώργος A. Παπανδρέου

Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Παπανδρέου μιλάει στα «NEA» και θυμάται πώς ο
πατέρας του έγραψε σε συνεργασία με συντρόφους του τη Διακήρυξη της 3ης
Σεπτέμβρη, που αποτέλεσε και την ιδρυτική πράξη του ΠΑΣΟΚ. «Ήμουν ακόμα
φοιτητής. Είχα μακριά μαλλιά και μούσι. Και ήμουν επηρεασμένος, όπως και οι
άλλοι σύντροφοι, απ’ όσα συνέβαιναν στον κόσμο. Τις μέρες που προηγήθηκαν
ήμασταν ανάμεσα στο ιστορικό σπίτι του Γέρου στο Καστρί, που ήταν σε κακή
κατάσταση, και στο διπλανό ξενοδοχείο.

«Κανείς δεν βαριαναστέναζε όποια δουλειά και αν του έδινε ο πατέρας. Κράταγα
– όπως και μεγάλοι στην ηλικία άνθρωποι – ακόμα και τσίλιες. Διότι εκεί υπήρχε
μια κοσμοσυρροή. Έρχονταν αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης και της
δικτατορίας, σύντροφοι από το ΠΑΚ και τους Δημοκρατικούς Συνδέσμους, παλιοί
βουλευτές, επιστήμονες, αγρότες, εργάτες, πολιτικοί, πολλοί φοιτητές. Έπρεπε
να υπάρχει μία σειρά. Και ο πατέρας ήθελε να τους ακούσει όλους. Σκεφτόταν πώς
το κείμενο που θα έδινε στη δημοσιότητα να είναι και συλλογικό και
επαναστατικό, να εκφράζει πολλές τάσεις, και να αποτελεί ρήξη με το παρελθόν,
αλλά και να τιμά αγώνες του παρελθόντος».

– Τι ήταν αυτό όμως που επηρέασε περισσότερο τον Ανδρέα Παπανδρέου; Τι
ήθελε να δώσει με εκείνο το κείμενο; Τι συζητούσε με τους συντρόφους του τις
τελευταίες ημέρες πριν από την ανακοίνωση της Διακήρυξης;

«Ο πατέρας είχε μία αγωνία. Ήθελε να δώσει ένα διαφορετικό, προοδευτικό και
με προοπτική στίγμα. Ήξερε ότι ορισμένους θα ικανοποιούσε, άλλους όχι. Έπρεπε
να συνθέσει όσα του έλεγαν αριστεροί αλλά και παλιοί της Ένωσης Κέντρου,
αγωνιστές που ζούσαν στη διάρκεια της δικτατορίας στην Ελλάδα αλλά και στο
εξωτερικό. Έπρεπε να τα συνταιριάξει, αλλά ήθελε να κάνει και μία τομή. Ήθελε
το καινούργιο. Δεν ήθελε να κάνει συμβιβασμούς. Και αυτό το είχε αποφασίσει
γνωρίζοντας το κόστος. Μην ξεχνάτε ότι για τον Πρόεδρο δεν ήταν μόνον οι
αγώνες του 114. Ήταν και ο γαλλικός Μάης, οι αγώνες στο Μπέρκλεϊ, το κίνημα
για την ελευθερία του λόγου στην Αμερική, οι εξεγέρσεις σε πολλά Πανεπιστήμια
των ΗΠΑ κατά του πολέμου στο Βιετνάμ.

«Τις ημέρες που προηγήθηκαν, ήμασταν ανάμεσα στο ιστορικό σπίτι του Γέρου στο Καστρί, που ήταν σε κακή κατάσταση, και στο διπλανό ξενοδοχείο» απ’ όπου και το στιγμιότυπο πατέρα και γιου

Ο Πρόεδρος – και τον θυμάμαι να παθιάζεται, να συγκινείται, να υψώνει και να
χαμηλώνει τον τόνο της φωνής του εκεί που υπαγόρευε, που άλλαζε, που διόρθωνε
– είχε πολύ επηρεασθεί από τους αγώνες του Σαλβαδόρ Αλιέντε για τον σοσιαλισμό
στη Χιλή και τον βίαιο και τραγικό τρόπο που τον ανέτρεψαν και τον
δολοφόνησαν. Ήταν εποχή με δικτατορίες σε χώρες της Νοτίου Ευρώπης. Ήταν τα
κινήματα στη Μέση Ανατολή για ανεξαρτησία, η επιρροή που είχε ο Νάσερ στον
αραβικό κόσμο και στο Κίνημα των Αδεσμεύτων. Σκεφθείτε ότι ήμασταν στην εποχή
του Ψυχρού Πολέμου. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήθελε να δώσει ένα ιδεολογικοπολιτικό
στίγμα που δεν θα ήταν μόνον “η Ελλάδα στους Έλληνες”‘, αλλά “ειρήνη στην
Υφήλιο”‘, “όχι στις διαχωριστικές γραμμές στην Ευρώπη και στον κόσμο”. Ήθελε
το κείμενο να ενσαρκώνει ελπίδες, στόχους».

Ο Γιώργος Παπανδρέου, όταν ο πατέρας του έδινε στη δημοσιότητα τη Διακήρυξη,
επέλεξε να καθήσει στην άκρη: «Ήμουν μαζί με τους φωτογράφους, λες και ήθελα
και εγώ να απαθανατίσω ιστορικές στιγμές. Ήταν και η εποχή τότε τέτοια, που
ήθελα πιο πολύ απ’ όλους να είμαι σε μία γωνία. Άλλωστε στην αίθουσα του
“Κινγκ Πάλας” ήταν τόσοι αγωνιστές που είχαν δώσει τα πάντα στον αγώνα για τη
δημοκρατία. Αυτοί είχαν τον πρώτο λόγο.

Θυμάμαι τον πατέρα, που ενώ τις προηγούμενες ημέρες ήταν γεμάτος αγωνία ώστε
το κείμενο να είναι εντυπωσιακό, την ώρα που διάβαζε έδειχνε τέτοια ηρεμία.
Ήταν πιο όμορφος από ποτέ. Μου έλεγε αργότερα: “Σήμερα δεν ιδρύσαμε απλά ένα
μεγάλο κίνημα, κάτι που είναι πολύ σημαντικό για όλους αυτούς τους αγωνιστές
που είδες. Το σημαντικότερο είναι ότι γυρίσαμε σελίδα στην Ιστορία της
Ελλάδας. Γιώργο, το κόμμα αυτό είναι η μεγάλη συμβολή μας στην εδραίωση και
εμπέδωση της δημοκρατίας, ο φορέας για μεγάλες αλλαγές. Δεν είναι ιδιοκτησία
κανενός, αλλά του ελληνικού λαού. Ό,τι φτιάξαμε δεν έγινε για να πάμε να
γίνουμε υπουργοί και πρωθυπουργοί. Τέτοιοι πέρασαν πολλοί από τη χώρα”. Ο
πατέρας είχε ένα πάθος, αλλά και μια σιγουριά. Είχε ένα σοσιαλιστικό όραμα.
Και πίστευε ότι στην πορεία το κόμμα θα αποκτούσε πολλούς οπαδούς. Έγιναν τα
πρώτα βήματα, η αυτοοργάνωση. Δεν άργησε να δικαιωθεί».