AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή «Φτάνουν οι Tσέτες. Σφάζουν οι Tσέτες»

Σε κρεμάμε εδώ για να βλέπεις την εκκλησιά!

Δυτικά παράλια. Περιφέρεια Σμύρνης. Τζιμόβασι

(Μαρτυρία Μαρίας Χάππα – αποσπάσματα)

Το Τζιμόβασι (τουρκ. Gumaovasi), μικρό χωριό 19 χλμ. N της Σμύρνης, 7 N του Σεβδίκιοϊ και 2 χλμ. από τη σιδηροδρομική γραμμή Σμύρνης – Αϊδινίου. Οι κάτοικοί του, προ του 1922, ανέρχονταν σε 2.315 (Έλληνες 1.500 και Τούρκοι 800), σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο N. Καραράς, Σεβντίκιοϊ, Αθήνα 1964, σ. 101.

Αύγουστο του 1922 πήραμε την είδηση για την κατάρρευση του μετώπου. Πρώτος την
πήρε ο Παναγιώτης Καρυστινός, ο γνωστός με το όνομα Λεβέντης. Σ’ αυτόν πρώτα
το εμπιστεύτηκαν οι Έλληνες αξιωματικοί.

Ο Λεβέντης μετά τις πληροφορίες εκάλεσε όλο το χωριό στην εκκλησία. Μπροστά
στον παπά – πεθερός του ήταν – τους ζήτησε να οργανώσουν την άμυνα. Ζήτησε από
κάθε Έλληνα του Τζιμόβασι να βοηθήσουν οργανωμένο τμήμα σε χρήμα και σε ζώα.
Πρώτος έδωσε το παράδειγμα. Έφερε και πρόσφερε στην οργάνωση το καλύτερο άλογό
του και ένα αρκετά μεγάλο χρηματικό ποσό.

Ήρθε όμως η είδηση. «Φτάνουν οι Τσέτες. Σφάζουν οι Τσέτες» και ο κόσμος έπεσε
ομαδικά στους δρόμους.

H χωροφυλακή έπιασε τις εξόδους. Δεν τους άφηνε να φύγουν και προσπαθούσε να
τους καθησυχάσει. Έδωσε τότε ο Λεβέντης διαταγή στην αστυνομία να αποχωρήσει
και να αφήσει ελεύθερο τον κόσμο να φύγει. Με τους οπλισμένους κατοίκους
ανέλαβε την άμυνα του χωριού.

Πορεία του Ελληνικού Στρατού στην Αλμυρά Έρημο (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Μάθαμε την υποχώρηση του στρατού μας. Άρχισε και η δική μας προετοιμασία. Οι
άνδρες του Τζιμόβασι μετάφερναν στις αποθήκες της Σμύρνης όσα εισοδήματα
μπορούσαν. Δεν πίστευαν πως θα χάναμε τη Σμύρνη, και για σιγουριά μετέφεραν
εκεί τα εισοδήματά τους. Τέλη Αυγούστου. Οι κάτοικοι, πρώτα τα γυναικόπαιδα,
αρχίζουν να φεύγουν. Φεύγουν με κάρα, φεύγουν με ζώα, φεύγουν πεζή και
φορτωμένοι, να σώσουν ό,τι μπορούν, να σωθούν και οι ίδιοι. Λυπημένοι!
Κουρασμένοι!

Έμενα τότε στο Σεβδίκιοϊ. Εκεί ήρθαν πρώτα όλοι οι κάτοικοι του Τζιμόβασι.
Ήταν μεγαλύτερο το Σεβδίκιοϊ. Είχε και παλικάρια, που ήταν ο φόβος και ο
τρόμος των Τούρκων. Πίστευαν πως θα εύρισκαν ασφάλεια και γι’ αυτό ήρθαν εκεί.
Έφτασαν όλα τα γυναικόπαιδα. Τα αδέρφια μου – δυο αδέρφια είχα στο Τζιμόβασι –
ήρθαν τελευταίοι με τις οικογένειές τους. Ο Παναγιώτης Καρυστινός, ο γνωστός
Λεβέντης, ένας από τους αδελφούς μου, ήτανε η κορυφή του χωριού μας. Έπρεπε να
φροντίσει όλο το χωριό και μετά να φροντίσει τη δική του οικογένεια. Είχε
κληρονομήσει όλες τις χάρες του πατέρα μου. Φιλοξενούσε δεσποτάδες και ιερείς,
φιλοξενούσε τις τούρκικες αρχές, και μετά, όταν ήρθαν οι Έλληνες, και τις
ελληνικές. Αυτός ο αδερφός μου στάθηκε στύλος του χωριού ως την τελευταία
στιγμή. Ήταν μουχτάρης και αντιπρόσωπος του Δεσπότη. Εκείνος έλυνε όλες τις
εκκλησιαστικές διαφορές.

Έλληνας με φίλους Τούρκους (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Με τον ίδιο τρόπο έφυγαν από το Τζιμόβασι, όπως έφυγαν και από το Σεβδίκιοϊ.
Πρώτα τα γυναικόπαιδα. Οι δυο οικογένειες, των αδελφών μου και η δική μου,
φύγαμε τελευταίοι.

Φτάσαμε στη Σμύρνη, όταν άρχισε να καίεται. Γυρίσαμε προς το Ταραγάτσι,
προάστιο της Σμύρνης. Θα γυρίζαμε, όταν θα έσβηνε η φωτιά.

Οι οικογένειες των δύο αδελφών μου βρίσκονταν στο ίδιο αμάξι. Το αγόρι τού
ενός καθόταν εμπρός στην άμαξα. Τον αναγνώρισαν οι χωριάτες Τούρκοι. Τον
κατέβασαν, χωρίς όμως να κάμουν έρευνα στα αμάξια. Πηγαίναμε στην Καραντίνα
που δεν κινδύνευε από φωτιά. Το παιδί το ήξερε. Άρχισαν να το ανακρίνουν. «Πες
μας πού πάει ο πατέρας σου. Σου δίνομε το λόγο μας πως δε θα πάθεις τίποτα
ούτε εσύ ούτε εκείνος». Ήταν μικρό το παιδί και μαρτύρησε. Ήρθαν στην
Καραντίνα. Βρισκόμασταν στο σπίτι του Μάνολα. Έπιασαν τα δυο αδέρφια και τον
παπά, τον πεθερό. Τσέτες τούς έπιασαν. Όρμησαν στο σπίτι με εφ’ όπλου λόγχη.
Τους ζήτησαν να παραδώσουν τα λεφτά τους. Εκείνοι άνοιξαν τα τσουβάλια και τα
έριξαν κάτω. Τα πήραν οι Τσέτες. Πήραν και τα πεντόλιρα από το λαιμό της
γυναίκας του Λεβέντη. Πήγα να φύγω. Με έπιασαν την ίδια ώρα. Μας έπιασαν όλους
και έκαναν έρευνα. H κορούλα μου ήταν μικρή. Της φορούσα ένα σταυρό. Πρόλαβε
εκείνο, τον έβαλε στο στόμα του και έκανε τη βουβή. Τον έσωσε κείνον τον
σταυρό και τον φορεί ώς τα σήμερα.

Μείναμε οι γυναίκες και τα παιδιά. Σκόρπιοι, ακόμη και οι συγγενείς,
κατεβήκαμε με έναν μπόγο ρούχα στην Πούντα της Σμύρνης. Κάθε νύχτα οι Τούρκοι
συρνόντουσαν κρυφά, ώς εμάς, και έκαναν επίθεση στα κορίτσια. Κείνην την ώρα
θα ήθελες να είσαι εκατό χρονών. Πόσες δεν μασκαρεύουνταν και δεν ντύνονταν
γριές για να μην τις πλησιάζουν. Κάναν επίθεση. Φωνές, βοή ο κόσμος! Τα
καράβια έριχναν τους προβολείς. Σταματούσαν προσωρινά, και πάλι τα ίδια.
Φεύγαμε και πηγαίναμε στο νεκροταφείο. Κρύβαμε τα κορίτσια μέσα στα μνήματα κι
εμείς καθόμασταν από πάνω. Εκεί, δεν κινδυνεύαμε και από φωτιά.

Βλέπαμε κανένα καράβι, μας φαίνονταν πως μπορούσαμε να φύγομε· τρέχαμε στην
Πούντα. Και συνωστισμός, συνωστισμός! Γυναίκες, παιδιά κάτω των δεκατεσσάρω
χρονώ και γέροι πάνω από εβδομήντα. Τους άλλους τους κράτησαν ομήρους. Πόσοι
δεν κατρακύλησαν στη θάλασσα! Κοπέλες, κορμιά, μπόγοι στην επιφάνειά της.

Μας πήραν επιτέλους. Βγήκαμε άλλοι στη Χίο και άλλοι στη Σάμο. Σκόρπιες οι
οικογένειες, κι ο καθένας όπως μπορούσε προσπαθούσε να βρει τους δικούς του.

Ανήμερα Χριστούγεννα τους κρέμασαν

Τους δυο αδελφούς μου και τον αδελφό του πεθερού μου, τον παπά, όπως μάθαμε,
τους έκαμαν πρόχειρο δικαστήριο. Κατηγόρησαν τα αδέλφια μου και τον παπά πως
οργάνωσαν την άμυνα και πως ενίσχυαν τον ελληνικό στρατό. Ανήμερα Χριστούγεννα
τους κρέμασαν στην αυλή του σπιτιού, αντίκρυ από την εκκλησία. «Σε κρεμούμε
εδώ για να βλέπεις την εκκλησιά, να συγκεντρώνεις τον κόσμο, να τους
οργανώνεις και να τους διοικείς καλά».

M’ αυτά τα λόγια κρέμασαν τον αδελφό μου τον Λεβέντη οι Τούρκοι και συνέχεια
κρέμασαν και τον αδελφό μας το Σπύρο και τον παπά.

Πέρασαν χρόνια. Πριν ξεσπάσει ακόμη το Κυπριακό πήγαν τα δυο ανίψια μου, ο
γιος του Σπύρου και η κόρη τού Λεβέντη. Μόλις τους είδαν οι Τούρκοι του
Τζιμόβασι ξέσπασαν. «H κόρη του Λεβέντη μας, η κόρη του Λεβέντη μας! Στον
πατέρα σου χρωστάω τη ζωή μου. Όταν οπισθοχωρούσαν οι Έλληνες, μας πιάσανε
μαζί με τον ξάδελφό μου. Ο πατέρας σου ήρθε και μας ελευθέρωσε». «Εσείς θα
φύγετε, μα εμείς θα μείνομε μαζί τους», είπε στους στρατιώτες. «Τότε γιατί δεν
τον έσωσες, όταν τον έπιασαν οι δικοί μας και τον κρέμασαν;» του είπε ένας
άλλος Τούρκος που τον άκουε.

«Δεν μπορούσες να πλησιάσεις. Δεν μπορούσες να μιλήσεις. Αν μιλούσες θα σε
χαρακτήριζαν για φιλέλληνα και προδότη. Ήσαν πολύ αγριεμένοι, και τους
κρέμασαν αμέσως, δέκα μέρες από τη σύλληψή τους».