HΛIAΣ ZEΓΓEΛHΣ Όταν η μόδα γίνεται καταστροφική
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
8 λεπτά  |
 |
|
«H σημερινή έλλειψη ιδεολογικού προσανατολισμού έχει σαν επακόλουθο τη |
Από καιρό τώρα με απασχολεί η απαγορευτική όψη και καταστροφική επίδραση της
μόδας γενικά στον πολιτισμό, αλλά ιδιαίτερα στην αρχιτεκτονική και ειδικότερα
στην αναχαίτιση των αναγκαίων (για τους αρχιτέκτονες) πεποιθήσεων. H σημερινή
έλλειψη ιδεολογικού προσανατολισμού έχει σαν επακόλουθο τη σημερινή δυσφήμιση
και αποξένωση της Αρχιτεκτονικής από το ευρύτερο κοινό, αφήνοντας την
κατασκευή του χτισμένου περιβάλλοντος στο έλεος της φιλελεύθερης οικονομίας –
της οικονομίας της αγοράς.
Παρατηρήσεις που αναπόφευκτα φέρνουν στη σκέψη ένα σημαντικό παράδοξο: τον
πολιτικό χαρακτήρα της Αρχιτεκτονικής.
Δύο ηφαιστειογενή γεγονότα την περασμένη χρονιά με ανάγκασαν να αμφισβητήσω
και να επανεξετάσω αυτά που νόμιζα ότι ήξερα, κατ’ αρχήν γενικά – και
ειδικότερα στον τομέα της Αρχιτεκτονικής – αυτά που με είχανε διδάξει, αυτά
που αποδεχόμουνα σαν δεδομένα: το γενικότερο πλαίσιο μέσα από το οποίο
πηγάζουν τα κίνητρα και οι φιλοδοξίες της διεθνούς Αρχιτεκτονικής σήμερα.
Το ένα ήταν η σύσκεψη των λεγόμενων G8 – των μεγάλων (!) 8 – στη Γένοβα και το
άλλο η 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Αναφέρω αυτά τα γεγονότα και την ακατανόητη
αυταρέσκειά μας, για να ερευνήσω το πλαίσιο μέσα από το οποίο η Αρχιτεκτονική
αποκτά τη συντελεστική της ιδιότητα σαν όργανο του πολιτισμού μας και ν’
απεικονίσω πώς, στο επάγγελμα σήμερα, αμελείται παντελώς η εκμετάλλευση αυτής
της ιδιότητας.
H Γένοβα των G8 ήταν βασικά συγκέντρωση ατόμων, των 8 ατόμων που αυτή
τη στιγμή μάς κυβερνούνε και καθορίζουν το μέλλον μας, μέσω της οικονομίας της
παγκοσμιοποίησης. Ήταν για μένα μια αποκάλυψη να κοιτάζω τα γεγονότα να
εκτυλίσσονται στην τηλεόραση. Διά μέσου της κλιμακούμενης τραγωδίας ξανάβλεπα
ζωντανά σκηνικά από μια παλιά μελέτη, ένα σχέδιο. Τα γεγονότα που έβλεπα όμως
ανάστρεφαν αυτή την μελέτη (την πρώτη μελέτη που πριν από 30 χρόνια φτιάξαμε
μαζί με τον Rem Κoοlhaas) η οποία ήταν κι αυτή τότε αντιστροφή μιας άλλης
πραγματικότητας: του τοίχου του Βερολίνου. Μελέτη που αποτέλεσε το θεμέλιο
λίθο της ΟΜΑ (του «Office of Metropolitan Architecture») όπως ονομάσαμε το
γραφείο, μετά από 2-3 χρόνια έρευνας και σχεδιασμού στη N. Υόρκη – διάστημα
κατά το οποίο ο Rem έγραψε το βιβλίο του «Delirious New York».
Η μελέτη αυτή το 1972, ήταν γέννημα της αντίδρασης της εποχής, μέσα σε
συνθήκες κενού. Ένα ηθικό, πνευματικό, πολιτικό και προγραμματικό κενό που
είχε αφήσει πίσω του το 1968.
Τη μελέτη ονομάσαμε «Έξοδος: – ή Οι εθελοντές φυλακισμένοι της
Αρχιτεκτονικής». Ήταν μια απόπειρα να επαναφέρουμε την Αρχιτεκτονική στη
διαμάχη των αρχιτεκτόνων οι οποίοι και οι ίδιοι την είχαν εγκαταλείψει ως
θέμα, ως ιδεολογία και (εκτός από τους εμπόρους) ως επάγγελμα.
 |
|
«Δώδεκα χρόνια χωρίζουν την πτώση του Τείχους του Βερολίνου από την επίθεση |
H μελέτη αυτή ήταν βασικά μια πολεμική αλληγορία γύρω από μία έρευνα,
μια ιστορική μελέτη, που είχε κάνει τότε ο Rem ως φοιτητής για το Τείχος του
Βερολίνου. H πρόταση απετελείτο από δύο τείχη τα οποία πετάξαμε πάνω στο
Λονδίνο. Το σενάριο αποτελείτο από σειρά επεμβάσεων κατά τις οποίες ο χώρος
μεταξύ των δύο τειχών αυτών δημιουργούσε ένα εκρηκτικό κενό (που αντιπροσώπευε
το κενό που διαισθανόμαστε ότι διανύαμε τότε) το οποίο πλήρωνε η
Αρχιτεκτονική. H Αρχιτεκτονική σαν ιδεολογικός εναλλάκτης πρότεινε μεταβολές
στην αστική κουλτούρα και τα πολιτιστικά της λειτουργικά.
Και κοίταζα τα γεγονότα στη Γένοβα σαν να κοίταζα πίσω τον καθρέφτη 30 χρόνια
αντίστροφα: το δεξί αριστερά. Ξανά όπως τους είχαμε μοντάρει τότε, οι φρουροί
ήταν στη θέση τους, όμως (αντίθετα με την παραζάλη δράσης στην «Έξοδο») μία
παράξενη ησυχία περιέλουε το κέντρο της πόλης στην καρδιά του οποίου, 8
αποξενωμένοι συνδαιτυμόνες έτρωγαν βυθισμένοι σε μια πολυτελή μοναξιά,
προστατευμένοι από το τείχος που τους περιέκλειε από μακριά ενώ έξω – από την
άλλη μεριά του τείχους -, η παραζάλη δράσης ήταν το μακελειό που εξάρθρωνε τη
πόλη.
Λίγους μήνες αργότερα δύο αεροπλάνα γεμάτα επιβάτες εξακοντίζονται με
θανατηφόρα ακρίβεια στα δύο σύμβολα της N. Υόρκης, τους Δίδυμους Πύργους τού
Minoru Yamasaki και τους κατεδαφίζουν παίρνοντας μαζί τους πάνω από 3.000
ζωές, δημιουργώντας το πιο έντονο κενό στην Ιστορία της πόλης. Το λεγόμενο
«ground zero» (έδαφος μηδέν): Όρος που εισήλθε πια αμετάκλητα στην αστική
ορολογία.
Είπαν πως τίποτα δεν θα είναι το ίδιο πια. Αποτύχαμε όμως να
συνειδητοποιήσουμε το χάσμα που κείται ανάμεσα στην αντίληψη που έχουμε
για την πραγματικότητα και την πραγματικότητα. 12 χρόνια χωρίζουν την πτώση
του Τείχους του Βερολίνου από την επίθεση στο World Trade Center της Νέας
Υόρκης. Θα τα θυμόμαστε σαν 12 χρόνια αυταπάτης. H Δύση χαιρέτισε την
κατάρρευση του Κομμουνισμού ως θρίαμβο των αξιών της Δύσης, άσχετα του αν ο
ίδιος ο Κομμουνισμός ήταν κατ’ εξοχήν μια από τις ουτοπικές ιδεολογίες της
Δύσης.
Έτσι υποδεχθήκαμε το τέλος ενός από τα ουτοπικά πειράματα της Ιστορίας σαν
ιστορική ευκαιρία για την εκτόξευση άλλου απέραντα πιο ουτοπικού οράματος, την
παγκόσμια ελεύθερη αγορά.
Το ολοκαύτωμα και ο ευνουχισμός
 |
|
«H 11η Σεπτεμβρίου έθεσε ένα μεγάλο ερωτηματικό γύρω από την αρχιτεκτονική |
Το ολοκαύτωμα του World Trade Center, ενσάρκωση και σύμβολο της σύγχρονης
καπιταλιστικής μητρόπολης και επίκεντρο της Δύσης στην αρχή της τρίτης
χιλιετίας, είχε αποκαλυπτικές επιπτώσεις. Ό,τι και να μας πούνε πια, πιστεύω
ότι η πίστη μας στη φιλελεύθερη λάμψη της λεγόμενης «Νέας Οικονομίας», στην
γοητεία της ελεύθερης αγοράς και – για μας τους αρχιτέκτονες – στον αφελή μας
ενστερνισμό του «branding» (της δήθεν μεταφορικής χρήσης εμπορικής μάρκας
μεγάλης διαφημιστικής εμβέλειας) ως λειτουργίας αντάξιας στόχου, ως ύστατος
καταλύτης κάθε αρχιτεκτονικής σκοπιμότητας, η πίστη μας αυτή ελπίζω ποτέ δεν
θα ανασυγκροτηθεί.
Για τους οραματιστές της παγκοσμιοποίησης, όλες οι κοινωνίες,
ανεξάρτητα του πόσο διαφορετικές ιστορίες και αξίες φέρουν, τείνουν να
περιφραχθούν μέσα στη λεγόμενη «γενική πόλη» (την «generic city») – επίτευγμα
του «παγκόσμιου» πολιτισμού παιδί της παγκοσμιοποίησης.
Το μόνο που ξέρουμε στα σίγουρα είναι ότι η 11η Σεπτεμβρίου έθεσε ένα μεγάλο
ερωτηματικό γύρω από την αντίληψή μας – του εκσυγχρονισμού. Ήταν μάθημα ότι τα
χρόνια της παγκοσμιοποίησης δεν ήταν παρά ένα ενδιάμεσο στάδιο ανάμεσα σε δύο
εποχές διαμάχης. Στάδιο κατά το οποίο, ελλείψει θεσμών, χωρίς σύστημα αξιών
στο οποίο πιστεύουμε, χωρίς υποδειγματικό παράδειγμα («paradigm»), θαυμάζουμε
μία πραγματικότητα χωρίς αξίες την οποία εξυμνούμε, υπερήφανοι για το ρεαλισμό
μας. Και χωρίς να ξέρουμε πόσο αντιφάσκουμε, εξυμνούμε τη «γενική πόλη»,
κλαίμε την αστικοποίηση του τοπίου και ισχυριζόμαστε ότι ο δημόσιος χώρος έχει
εκλείψει. Κι όμως, παρά τον ισχυρισμό πως η προαστιακή ανάπτυξη αντικαθιστά
την πόλη, η πόλη παραμένει γεγονός μαγνητικό που εξακολουθεί να προσελκύει.
Έτσι που κοιτάζω προς τα πίσω ρίχνω και μερικές ματιές στον προηγούμενο αιώνα,
που στην Ιστορία της Αρχιτεκτονικής υπήρξε τυραννικός και αφόρητα
πουριτανικός. Αλλά ήταν τουλάχιστον αιώνας ιδεολογιών και πειραματισμού,
αγώνων, άμιλλας και ιδανικών, τα οποία οι πρωταγωνιστές ήταν διατεθειμένοι να
διεκδικήσουν και να υπερασπισθούν. Θέσεις και αντιθέσεις αντικρούστηκαν. Και
κανείς μετά από τις μάχες που πολέμησε και τις ιδεολογίες που διεκδίκησε ο
αιώνας που πέρασε, δεν θα μπορούσε σήμερα να προβλέψει το παρόν όπου οι
διακρίσεις έχουν ταφεί κάτω από μια χιονοστιβάδα αρχιτεκτονικής παραγωγής, η
οποία ανακυκλώνει το τέως εικονοκλαστικό σε εμπορική φόρμουλα και το
συναρπαστικό σε κοινότοπα προαστιακό.
Ο Μοντερνισμός είναι λίγο ως πολύ συνώνυμος με τον 20ό αιώνα. Ωστόσο η
κοινωνική διάσταση του επαναστατικού του χαρακτήρα επηρέασε την Αρχιτεκτονική
ιδιαίτερα προκαλώντας μια βαθιά δομική αλλαγή στην πρακτική και στον
αυτοπροσδιορισμό της. H Αρχιτεκτονική υποτάχθηκε στις κοινωνικές
προτεραιότητες με την ηθική της λειτουργικότητας να τη δεσμεύει σε προγράμματα
και τύπους. Με άλλα λόγια επιβάλλοντάς της «έξωθεν» υποχρεώσεις, ο
Μοντερνισμός μετέτρεψε την Αρχιτεκτονική από αφηρημένη (που καθεαυτής ήταν) σε
παραστατική. Ο 20ός αιώνας ήταν αιώνας θεωριών και το σωρευτικό τους
αποτέλεσμα ήταν ο ευνουχισμός της Αρχιτεκτονικής.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’50, η γυμνή, ανεξάρτητη, απόλυτη Αρχιτεκτονική
είχε εκλείψει, εξαρτώμενη πια από τα πολλαπλά επιβαλλόμενα ιδεολογικά
στρώματα, εν ονόματι του ορθολογισμού, της κατασκευαστικής και οικονομικής
ακεραιότητας, της εκφραστικής τιμιότητας, της κοινωνικής ευθύνης, της
ηγεμονίας του περιεχομένου. H κορύφωση της έκρηξης του ’68 μαζί με τη θεσμική
υπερκατασκευή διέλυσε και το υπόβαθρο, προκαλώντας μια ολοκληρωτική απουσία
κινήτρων. Και τώρα βιώνουμε εκείνο το είδος ανησυχίας που παράγει συνήθως η
έλλειψη προτύπων. Για άλλη μια φορά η Αρχιτεκτονική δυσφημείται από τους
Αρχιτέκτονες τους ίδιους και κρίνεται άσχετη και ανεπαρκής. Ανεπαρκής να
ακολουθήσει τις κατευθύνσεις της τεχνολογικής κοινωνίας λες και η κοινωνία
χρειάζεται την Αρχιτεκτονική ως οδηγό.
«H Αρχιτεκτονική προκύπτει από τον πολιτισμό»
H αδυναμία της Αρχιτεκτονικής να ανταποκριθεί σήμερα σε αλλότροπες
απαιτήσεις (συνδεόμενες με το όραμα της «λεωφόρου πληροφοριών») ή να αλλάξει
τα προγράμματα της κοινωνίας, την κάνουν και πάλι αντικείμενο χλευασμού. Όπως
πάντα σ’ αυτή την περίπτωση, έχουμε ξεχάσει τη πρωταρχική συντακτική υπόστασή
της. Ξεχνάμε ότι τα αρχιτεκτονικά προγράμματα είναι μόνο το περιεχόμενό της,
ότι προκύπτουν από την κοινωνία, ότι η Αρχιτεκτονική προκύπτει από τον
πολιτισμό.
Εν τέλει πρέπει να θυμόμαστε ότι η Αρχιτεκτονική έχει να κάνει με κτίρια,
έστω και αν όπως γνωρίζουμε από την Ιστορία δεν είναι απαραίτητο να έχουνε
χτισθεί ή ακόμα και να μπορούν να χτιστούν. Στην Ιστορία της πάντα υπήρξε
είδος συνεχούς αναμετάδοσης μεταξύ ιδανικής πραγματικότητας και κτιριολογικού
ιδεαλισμού. Και θα μπορούσε να πει κανείς ότι η Αρχιτεκτονική είναι η
προπαγάνδα του κτιρίου. Και αν είναι κάτι που η εκπαίδευση μπορεί να
εμποτίσει, αυτό είναι ότι η απασχόληση με την Αρχιτεκτονική είναι απλώς
απόλαυση. Ή παραφράζοντας τον Le Corbusier, σαν να παίζεις στο τραπέζι με το
πρωινό σου.
Επιμέλεια: Έφη Φαλίδα
Google news
