TPITH AΠOΨH H εκκλησία, το κράτος και οι μύθοι

H μάλλον θορυβώδης προβολή του προβλήματος των σχέσεων ανάμεσα στο Οικουμενικό
Πατριαρχείο και στην Εκκλησία της Ελλάδος από τα MME, περισσότερο από τον
Τύπο, δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι εισχωρεί στη συνείδηση όλων ως αντίστοιχη
με τη σοβαρότητα του ζητήματος. Φοβάμαι, αντίθετα, ότι πολλοί εκλαμβάνουν τη
«διένεξη» ή την «κρίση» ως παπαδοκαβγά και αποδίδουν την προβολή της κρίσης
από τα Μέσα στο γνωστό – και κατά Έκο – γλίσχρο ειδησεολόγιο του Αυγούστου,
του πραγματικού, που αρχίζει κατά τις 20 Ιουλίου.

Για πολλούς, λοιπόν, αφού έτσι έχουν τα πράγματα, δεν αξίζει να μας
απασχολούν, ας τα βρουν ή ας φαγωθούν οι παπάδες να γελάσουμε κιόλας· κάτι
τέτοιες σκέψεις προβάλλονται καμιά φορά ως αριστερές, ενώ δεν είναι καθόλου. H
υπόθεση αυτή, όπως προέκυψε με αφορμή και επίκεντρο την πλήρωση του κενού
επισκοπικού θρόνου της Θεσσαλονίκης παραπέμπει στο κέντρο των σχέσεων κράτους
και εκκλησίας και τις αναδεικνύει με καθαρότητα. Και για να γίνω σαφέστερος,
όταν λέω σχέσεις κράτους – εκκλησίας, στην εκκλησία δεν βάζω μόνον την
Εκκλησία της Ελλάδος, αλλά και το Οικουμενικό Πατριαρχείο· θα δούμε γιατί.

Τα ιστορικά δεδομένα είναι γνωστά· ας τα επαναλάβω τηλεγραφικά, για να
πιάσουμε το νήμα. Οι μητροπόλεις των περιοχών που ενσωματώθηκαν στην Ελλάδα ως
«κέρδος» της από τους Βαλκανικούς πολέμους και από τον Πρώτο Παγκόσμιο (Νέες
Χώρες) εξακολούθησαν να ανήκουν στο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης έως το
1928. Τότε έγινε η γνωστή συμφωνία (Τόμος, στην εκκλησιαστική γλώσσα), με την
οποία το Πατριαρχείο εκχωρούσε στην Εκκλησία της Ελλάδος, προσωρινά, την
επιτροπεία αυτών των μητροπόλεων (προσοχή: προσωρινά!)· διατήρησε όμως το
Πατριαρχείο – και η Εκκλησία της Ελλάδος συμφώνησε φυσικά – το δικαίωμα να
έχει λόγο – όχι ψήφο – στην επιλογή των επισκόπων, όπως επισήμως λέγονται οι
μητροπολίτες· διατήρησε επίσης το δικαίωμα να επιχορηγείται από αυτές τις
μητροπόλεις.

Το ελληνικό κράτος επικύρωσε τη συμφωνία. Αυτό δεν είναι μια τυπική πράξη·
είναι σημαντικό γιατί υπενθυμίζει δύο πολύ ενδιαφέροντα πράγματα: ότι η
Εκκλησία της Ελλάδος είναι αξεχώριστο τμήμα του ελληνικού κράτους – δεν εννοώ
της ελληνικής επικράτειας – και το Πατριαρχείο θεωρεί ως κράτος του το
ελληνικό. Σ’ αυτό το τελευταίο, ας προσθέσω: όλες οι ελληνόφωνες εκκλησίες του
εξωτερικού έχουν ως σημείο αναφορά τους – «κρατικής» αναφοράς τους, αν μπορώ
να το πω έτσι – το ελληνικό κράτος. Μπορώ να το πω και αλλιώτικα: το ελληνικό
κράτος αποτελεί σκέλος των εν λόγω σχέσεων· το ελληνικό κράτος είναι το ένα
από τα τρία σκέλη της σχέσης που διαμορφώθηκε με τον Τόμο του 1928· είναι και
ο εγγυητής της εφαρμογής του. Τον ρόλο αυτό το ελληνικό κράτος τον ήθελε και
τον επιδίωκε πάντοτε.

Σήμερα έχουμε να κάνουμε με μία κρίσιμη φάση της εξέλιξης αυτής της τριμερούς
σχέσης. Αυτή προέκυψε επειδή το Πατριαρχείο θέλησε να υπενθυμίσει ένα
δικαίωμα, το οποίο η Εκκλησία της Ελλάδος έχει «λησμονήσει». Σκοπός της
σημερινής μου επιφυλλίδας είναι να εξηγήσει, συνδέοντας τα σημερινά με τα
παρελθόντα· όχι να ταχθεί σε ένα από τα στρατόπεδα. Ας υπενθυμίσω, πάντως,
παρεμπιπτόντως, ότι το Πατριαρχείο έχει, από τον Τόμο του 1928, το δικαίωμα να
αναστείλει μονομερώς την ισχύ ορισμών του. Πολλοί, από την πλευρά της
Εκκλησίας της Ελλάδος, που έχουν συμφέρον να «λησμονούν» τον Τόμο, για να
διαχειρίζονται τις διαμορφωμένες εντός της σχέσεις, χωρίς την παρέμβαση του
Πατριαρχείου, προβάλλουν το επιχείρημα ότι το Πατριαρχείο δεν έχει ασκήσει έως
τώρα τα δικαιώματά του – κάτι που δεν είναι απολύτως ακριβές· το επιχείρημα
είναι βέβαιο έωλο.

Ας προσέξουμε ότι αμέσως μετά την εκδήλωση της πρόθεσης του Πατριαρχείου ο
Αρχιεπίσκοπος προσέφυγε στο κράτος, στον υπουργό των Εξωτερικών. Αυτή η πράξη
συμπυκνώνει μια πραγματικότητα που αδιατάρακτα συνεχίζεται από το δεύτερο μισό
του 19ου αιώνα: η εκκλησία να είναι στην πραγματικότητα ένας κρατικός θεσμός
και το κράτος να θεωρεί την εκκλησία ιδεολογικό στήριγμά του. Αυτή είναι η
βάση, η οποία ουδέποτε ανατράπηκε· οι κρίσεις που κατά καιρούς δημιουργούνται
στη σχέση κράτους – εκκλησίας, όπως οι τελευταίες για την εκκλησιαστική
περιουσία και για τις ταυτότητες, οφείλονται σε συγκεκριμένους λόγους, που θα
επιχειρήσω να περιγράψω με δύο λόγια.

Σε μας, στον κόσμο της Ορθοδοξίας εννοώ, δεν έγινε ποτέ ιεροποίηση ούτε των
κρατικών θεσμών ούτε της θρησκείας· δεν έγινε δηλαδή αποθρησκειοποίηση της
θρησκείας, όπως συνέβη σε πολλές καθολικές κοινωνίες, με πρώτη και καλύτερη
την αμερικανική. Δεν έγιναν όλα αυτά κυρίως επειδή η οργάνωση και λειτουργία
των κρατικών θεσμών εμφανίστηκαν και στέριωσαν την εποχή της κυριαρχίας του
Ορθολογισμού. Στον κόσμο της Ορθοδοξίας οι δύο τάσεις μοιάζουν αντίρροπες: η
εκκλησία ουδέποτε έπαψε να επιχειρεί να θρησκειοποιήσει την κοινωνία – αυτή
είναι η βάση του φονταμενταλισμού – και το κράτος ουδέποτε έπαψε να θεωρεί την
εκκλησία πνευματικό θεσμό του και να επιθυμεί την κοινωνία μακριά από τη
θρησκειοποίηση. Αντίθετα, στον καθολικό κόσμο, ο χωρισμός κράτους και
εκκλησίας έφερε την εκχώρηση τμήματος της κοινωνίας στην εκκλησία για να το
κάνει δικό της, να το θρησκειοποιήσει· ή επιτεύχθηκε χάρη σ’ αυτήν, ο χωρισμός
χάρη στην εκχώρηση.

H χαρακτηριστικότερη έκφραση της «δικής μας» σχέσης κράτους – εκκλησίας είναι
η παραγωγή και επιβίωση ιστορικών μύθων, αυτής της ασύστολης παραποίησης των
ιστορικών πραγματικοτήτων, οι οποίοι δεν μιλούν παρά για τον πρωταρχικό ρόλο
της εκκλησίας στη σωτηρία του έθνους κατά τη «μαύρη» και «σκοτεινή» περίοδο
της μακραίωνης δουλείας στον, και αλλόθρησκο, Τούρκο. Οι ιστορικοί μύθοι
«έπιασαν» γιατί απαντούσαν, με εξωεπιστημονικό – και αντιεπιστημονικό – τρόπο,
στην απορία πώς ο ελληνισμός δεν αφανίστηκε στα τετρακόσια χρόνια της
σκλαβιάς: φυσικά, τον διέσωσε η εκκλησία, κυρίως μέσω της διατήρησης της
γλώσσας. Το ελληνικό κράτος, για να ταυτιστεί με το έθνος και να το εκφράσει,
κυρίως κατά τον 19ο αιώνα, είχε ανάγκη να μετατρέψει τους συγκεκριμένους
ιστορικούς μύθους σε ιδεολογική του βάση: η εκκλησία δεν είχε καταλυθεί από
τον κατακτητή και διασφάλιζε τη συνέχεια.

Από την άλλη, η ιστοριογραφία, και αυτή κρατικός θεσμός που όφειλε να
ενισχύσει την ιδεολογική βάση της συνέχειας (K. Παπαρρηγόπουλος, κυρίως), δεν
ήταν σε θέση να προβάλει τα πραγματικά ερωτήματα: από ποιον κινδύνευε να
αφανιστεί ο ελληνισμός κατά την Τουρκοκρατία; γιατί από τον κατακτητή δεν
κινδύνεψε· αυτός, όχι μόνον δεν το επιδίωξε, αλλά και δεν το επιθυμούσε· και
αναλόγως, από ποιον διέσωσε την ελληνική γλώσσα η εκκλησία, αφού ο κατακτητής
δεν είχε ποτέ πολιτική, ούτε καν σκέψη, να την αφανίσει;

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.