Ο βαφτιστικός της Mαρούλας

H Στέλα Φυρογένη και ο Δημήτρης Πιατάς σε σκηνή από τους «Επιτρέποντες» του Μενάνδρου που παρουσίασε ο Θεατρικός Οργανισμός Κύπρου

Τα έργα του είχαν χαθεί, θα έλεγα είχαν αποσβεστεί, μέχρι το τέλος του 19ου
αιώνα, όταν ανακαλύφτηκαν κάποια μισοκατεστραμμένα χειρόγραφα στην Αίγυπτο. Το
μόνο ατόφιο έργο του, ο «Δύσκολος», μόλις γιόρτασε τα εξήντα χρόνια του στο
σύγχρονο φως. Ουσιαστικά μιλάμε για ένα ακέραιο και τρία κολοβά έργα, τους
«Επιτρέποντες», τη «Σαμία», την «Ασπίδα». H «Σαμία» τυχερότερη, οι
«Επιτρέποντες» χωρίς πόδια, η «Ασπίδα», χωρίς χέρια, πόδια και κοιλιά!!

Αλλά και όταν αξιωθήκαμε από την Τύχη (θεά που κυριαρχεί στα έργα του
Μενάνδρου) να έχουμε τα έργα του, διαπιστώσαμε πως από τις πολλές γέννες, η
μήτρα της Νέας Κωμωδίας είχε χαλαρώσει, είχε πάθει πτώση. Οι κωμωδίες του
Μενάνδρου έχοντας δώσει τόσα και τόσα στους αιώνες που τις απομύζησαν, είχαν
μείνει κελύφη, τσόφλια χωρίς κρόκο. Σχηματικά σκέλεθρα, σαν τα κατασπαραγμένα
από τα όρνεα σκελετά των σκύλων που τα δέρνει η βροχή. Βλέπει κανείς τη
σημασία, τη σπουδαιότητα, τα ευρήματα, τα κοινωνικά απομιμήματα της
μενάνδρειας δραματουργίας. Βλέπει πως αυτός σε εποχή φιλοσοφικής ταξινόμησης
(κληρονομιά της αριστοτελικής Περιπατητικής Σχολής) καταγράφει ήθη αστικά
πλέον, ατομικά συμφέροντα, ηθικές συμπεριφορές που οφείλονται στο κέρδος, στην
επίδειξη και στο κοινωνικό εκτόπισμα. Βλέπει να διαγράφονται, χάρις και στην
ταξινομική τυπολογία του Θεοφράστου, οι κοινωνικοί τύποι ως στερεότυπα μιας
κοινόχρηστης και αναγνωρίσιμης συμπεριφοράς. Αλλά όλα έχουν χάσει την ψυχή
τους. Σαν τις νεράιδες οι αιώνες που ήρθαν πήραν από τα πρόσωπα του Μενάνδρου
τη φωνή. Κι όμως η φωνή του ήταν η καθημερινή, ρέουσα αττική γλώσσα της
αγοράς, του εμπορίου, των δούλων και των παρεπίδημων. H ποιητική του Μενάνδρου
είναι σχεδόν γεωμετρημένη και ο στίχος του, πολύ κοντά στην καθημερινή λαλιά,
αριστουργηματικής πυκνότητας και παροιμιακής γνωμικής σοφίας.

Κοντολογίς ο Μένανδρος ως συγγραφέας αφυδατώθηκε, γι’ αυτό στις μέρες
μας ως έχει είναι μόνο μάθημα δραματουργίας και θεατρολογικό επιχείρημα στην
ιστορία του θεάτρου. Για να παιχτεί χρειάζεται εμβόλιο, διασκευή, αναλογία.
Δεν είναι τυχαίο πως είναι ο προτιμώμενος συγγραφέας στους φοιτητικούς θιάσους
του εξωτερικού. Μάθημα στην πράξη. Από τους επαγγελματίες του θεάτρου
προσεγγίζεται πάντα με προθέσεις λίφτινγκ!

Πριν 23 χρόνια ο Ευαγγελάτος έκανε μια από τις σημαντικότερες
σκηνοθεσίες του με τους «Επιτρέποντες» συμπληρωμένους σοφά από τον Τάσο
Ρούσσο. Με την πανεπιστημιακή του αρματωσιά ο φιλόλογος Ευαγγελάτος έστησε ένα
σκηνικό επιχείρημα χωρίς ίχνος φιλολογίας που απεδείκνυε στην πράξη, αισθητικά
πως ο Μένανδρος γέννησε το όλο ευρωπαϊκό θέατρο. Έπαιξε τις πέντε πράξεις της
κωμωδίας σε πέντε διαφορετικές εποχές του ευρωπαϊκού θεάτρου. Πέρασε από τη
Ρώμη, στην κομμέντια ντελ άρτε, από κει στον Μολιέρο, ύστερα στην εποχή της
Βικτωριανής Κωμωδίας με τους μπάτλερ και έφτασε ως την κωμωδία ηθών του
ελληνικού σινεμά με τον Γρουσούζη του Μακρή και την Κυρά μας τη Μαμή της
Βασιλειάδου. Ένα θεατρικό πανηγύρι.

Πριν δέκα χρόνια ο ποιητής και συνάδελφος Γιάννης Βαρβέρης πρόσφερε στον
Θεατρικό Οργανισμό Κύπρου και στον σκηνοθέτη Εύη Γαβριηλίδη (που είχε και την
ιδέα) μια έξοχη διασκευή της «Σαμίας». Το εύρημα ήταν να ταξιδέψει το
τυπολόγιο του Μενάνδρου μέσα στους αιώνες και να πάει να συναντήσει τους
απώτερους Έλληνες απογόνους του. Και ο Βαρβέρης με μιαν εκπλήσσουσα γνώση της
εποχής και μια χαρίεσσα χρήση της γλώσσας πήγε και συνάντησε ένα υβρίδιο της
ελληνικής σκηνής, ένα δυναμικό νόθο της ευρωπαϊκής θεατρικής ιστορίας, το
κωμειδύλλιο. Πράγματι «H τύχη της Μαρούλας» ο «Καπετάν Γιακουμής» ο «Γενικός
Γραμματεύς», κωμωδίες μετ’ ασμάτων, ήταν νόθα θεατρικά τέκνα λογίων γονιών που
γνώριζαν το στημόνι της θεατρικής κωμικής παράδοσης. Ο Κορομηλάς, ο Κόκκος, ο
Καπετανάκης, ο Λάσκαρις κ.ά. δημιούργησαν ένα ιθαγενές μπάσταρδο, και ως
τέτοιο είχε ευρωστία, γοητεία και μακροημέρευση.

H παράσταση της «Σαμίας» έλαμψε με το χιούμορ της, τα ευρήματά της, το
μέτρο της και το υπόγειο δραματουργικό της μάθημα, διαφορετικό αλλά εξίσου
πολύτιμο με του Ευαγγελάτου.

Πριν λίγα χρόνια το πείραμα επαναλήφτηκε με τους «Επιτρέποντες» στο ΔΗΠΕΘΕ
Καλαμάτας. Είχα τότε εκφράσει τις επιφυλάξεις μου και διότι ένα εύρημα
επαναλαμβανόμενο ξεθωριάζει και διότι η διασκευή, ιδίως από τη σκηνοθεσία,
άλλαξε άξονα.

Το κωμειδύλλιο μεταμορφώθηκε σε οπερέτα

Τώρα η παράσταση εμπλουτισμένη με την αφειδώλευτη χλιδή ενός πολυπρόσωπου
θιάσου ταξίδεψε στην Επίδαυρο με τον ΘΟΚ. Και η σκηνική φλυαρία περίσσεψε. Το
χιούμορ και τα γλωσσικά παιχνίδια του Βαρβέρη πνίγηκαν στο μπούγιο, στα φτερά,
στα μπαλετίστικα τερτίπια και στις μικροφωνικές ψείρες! Το κωμειδύλλιο
μεταμορφώθηκε σε οπερέτα. Θα πείτε και η ελληνική οπερέτα νόθο τέκνο του
κωμειδυλλίου δεν είναι; Ναι, νόθο τέκνο που έπεσε σε παραλή νεόπλουτο με κιτς
μεσοπολεμικό γούστο.

Αλλά μετατοπίζοντας τον άξονα στη μουσική, στον χορό και στα ακκίσματα,
χάθηκαν οι μενανδρικοί πυρήνες και τα κοινωνικά, έστω κατ’ αναλογίαν,
συμφραζόμενα. Το κωμειδύλλιο αποτύπωνε μιαν εποχή ανάλογης ανόδου του
μικροαστισμού όπως στη μεταλεξανδρινή Αθήνα του Μενάνδρου, η οπερέτα ήταν η
αποθέωση του νεοπλουτισμού που θυμίζει το βύθισμα του «Τιτανικού». Ενώ η
ορχήστρα παίζει και τα ζευγάρια στροβιλίζονται. E! Δεν είναι αυτός ο
Μένανδρος, αυτό που είδαμε στην Επίδαυρο δεν είναι καν Χατζηαποστόλου και
Σακελλαρίδης. Είναι Λέχαρ με τσαρούχια και ο βαρώνος ατσίγγανος με ριάλια!

Ω! ο Μετζικώφ οργίασε! Σκηνικά και κοστούμια εκπλήττοντος γούστου,
χρωματική πανδαισία και γούστο και χάρις και μέτρο. Ο Χριστοδουλίδης, μέγας
μύστης των μουσικών ειδών, έκανε περίπατο από το τσάρλεστον ως την κάντρι
μουσική και το χασάπικο.

Το χορογραφικό ζεύγος Βάττη αξιοποίησε τους ρυθμούς και τις έξοχες
ικανότητες ενός πράγματι ταμένου θιάσου.

Ο Εύης Γαβριηλίδης, επειδή φοβήθηκε πως με μια καρμπόν αναπαραγωγή του
θριάμβου της «Σαμίας» θα σκόνταφτε, έφτασε στην άλλη άκρη και σκηνοθέτησε ένα
ωραίο θέαμα θυσιάζοντας το θέατρο του συγγραφέα και του άξιου μεταφραστή του.

Ο Γαβριηλίδης είναι έμπειρος θεατράνθρωπος. Έκανε μια θαυμάσια παράσταση,
ευφάνταστη, ζωηρή, χυμώδη, αλλά χωρίς σκόρδο, χωρίς Μένανδρο ή τουλάχιστον
μενανδρισμό. Το κοινό διασκέδασε αλλά δεν γοητεύτηκε. Και δεν γέλασε.

Παρόλο που ο θίασος ήταν εκλεκτός. H παρουσία τού εκ γενετής κωμικού
Δημήτρη Πιατά έμεινε ανεκμετάλλευτη. Πάσχιζε να προβάλει τη μανιέρα του, την
αναγνωρίσιμη, να κάνει τα λάτσι του και τα πάτσι του και σκόνταφτε σε ένα
τραγούδι και ένα χορευτικό. Κρίμα.

Ο Χαραλάμπους, ηθοποιός με κύρος και σκηνοθέτης, προσπάθησε να επιβάλει το
άλλο, το πρέπον ήθος, αλλά τον ρουφούσε το θέαμα. Ο χαρισματικός Λούρας
χρεώθηκε να επαναλάβει τα τερτίπια του της «Σαμίας» και κούρασε και μάλλον
κουράστηκε και ο ίδιος. H επανάληψη κουράζει. Ο Βαρνάβας Κυριαζής, ο
Γραμματικόπουλος, η Φυρογένη, η Νιόβη Χαραλάμπους, η Σορόκου, η Μίχα
πειθάρχησαν στον σκηνοθετικό κανόνα. Ο Βασιλείου και ο Ευθυμίου έπαιζαν
ατέχνως απάχηδες των Αθηνών. Και ο Νεοκλέους ήταν νερόβραστος εραστής, όπως
αρμόζει στην οπερέτα.