H Aθήνα χάνει τους δημόσιους χώρους της

Αριστερά: Πεζόδρομος στο κέντρο της Αθήνας. Επάνω: H παιδική χαρά της Φιλοθέης, έργο του μεγάλου Δημήτρη Πικιώνη, παραμένει ακόμη πανέμορφη μέσα στη μοναξιά της, τέλεια εναρμονισμένη με τον φυσικό της περίγυρο, αλλά δεν έχει δυστυχώς παραδειγματίσει κανέναν

Δεν προστατεύσαμε την ανεκτίμητη αρχιτεκτονική μας κληρονομιά, με αποτέλεσμα η
πόλη να έχει απολέσει τη μνήμη που τη συνέδεε με το παρελθόν της και την
οδηγούσε στο μέλλον. Γκρεμίσαμε τα νεοκλασικά της κτίρια, τώρα γκρεμίζουμε
αξιόλογα δείγματα της μεσοπολεμικής περιόδου, αλλά και πρόσφατα δεν διστάσαμε
να κατεδαφίσουμε σημαντικά κτίρια της μοντέρνας αρχιτεκτονικής.

Και με τι τα αντικαταστήσαμε; Τι είναι αυτό που θα αφήσουμε ως παρακαταθήκη
της δικής μας γενιάς για να διηγείται τη δική μας ιστορία;

Οι δημόσιοι υπαίθριοι χώροι και τα κτίρια της Αθήνας φέρουν πάνω τους την
ιστορική μνήμη της πόλης. Αποτελούν μαρτυρίες «ζωντανές» των συνθηκών ζωής
αλλά και ιστορικών γεγονότων του παρελθόντος, με άλλα λόγια είναι ενεργό
κομμάτι της πολιτισμικής παράδοσης ενός τόπου. Δίνουν το στίγμα και
χαρακτηρίζουν την ταυτότητα της πόλης, το ιδιαίτερο πρόσωπό της.

«Ο βίος εν Ελλάδι είναι υπαίθριος», έλεγε με έμφαση ο Περικλής Γιαννόπουλος
υπενθυμίζοντας ότι στον τόπο μας οι υπαίθριοι χώροι είναι εξίσου αν όχι πιο
σημαντικοί από τους κλειστούς χώρους.

H Αθήνα όμως είναι μια πόλη που δεκαετίες τώρα εξαπλώνεται άναρχα, σαν αδηφάγο
ζώο που αφού κατασπάραξε κάθε σπιθαμή ελεύθερου χώρου, έχει αρχίσει ν’
ανηφορίζει απειλητικά και στα γειτονικά βουνά.

Οι ελάχιστοι δημόσιοι υπαίθριοι χώροι που έχουν απομείνει λειτουργούν
ως κενό στην αστική μάζα και είναι κυρίως τόποι συνάντησης και συνάθροισης των
πολιτών, τόποι ξεκούρασης και αναψυχής, κοινωνικής επαφής και αλληλεγγύης.
Είναι σταυροδρόμια πολιτισμού μέσα στο σώμα της πόλης που λειτουργούν ως
χωνευτήρι ιδεών και αντιλήψεων, έτσι ώστε να αποκτούν τελικά ιδεολογικό
περιεχόμενο και συμβολική υπόσταση. Πρέπει, συνεπώς, να είναι χώροι ευέλικτοι
που να ανταποκρίνονται στον σύνθετο ρόλο που επιτελούν στη ζωή της πόλης και
για τον λόγο αυτό δεν πρέπει να παρεμποδίζεται με κανέναν τρόπο η άνετη κίνηση
και αυτενέργεια των ανθρώπων σε αυτούς.

Σε αντίθεση με τους χώρους αστικού πρασίνου, είναι χώροι δυναμικοί με
«απρόβλεπτη» πολλές φορές χρήση από τους πολίτες και μαζί με τα κτίρια που
τους περιβάλλουν, λειτουργούν ως κοινωνικοί πυκνωτές στη δομή της σύγχρονης
πόλης.

Κακόγουστα πεζοδρόμια, ξεχασμένα πάρκα

Στις μέρες μας το συλλογικό έχει δώσει τη θέση του στο ατομικό και
συνηθίσαμε, δυστυχώς, να ζούμε σε μια εικονική πραγματικότητα, αποκομμένοι και
αποξενωμένοι από το κοινωνικό γίγνεσθαι της πόλης. Κλεινόμαστε ολοένα και
περισσότερο στο προσωπικό, μικρό μας «κελί» αδιαφορώντας για το τι συμβαίνει
έξω από το όριο της ιδιοκτησίας μας.

Οι περισσότεροι κάτοικοι της Αθήνας θεωρούν τον υπαίθριο δημόσιο χώρο της
πόλης αποκλειστικά και μόνον ως χώρο διέλευσης, γρήγορης και ανεμπόδιστης
κυκλοφορίας ή χώρο στάθμευσης οχημάτων και όχι ως εξαιρετικά σημαντικό και
ουσιώδη χώρο ζωής. Δεν τον θεωρούν «δικό» τους και η στάση τους φθάνει μερικές
φορές να γίνεται εχθρική, με αποτέλεσμα να ρυπαίνουν, να καταστρέφουν.

Την έγνοια και τη φροντίδα όλων μας έχει ανάγκη ο δημόσιος χώρος. Ο πολιτισμός
μας φαίνεται από τα «μικρά και ασήμαντα», τον καθημερινό μας κοινόχρηστο χώρο,
τα πεζοδρόμια, τις παιδικές χαρές, τον αστικό εξοπλισμό… και όχι από τις
μεγαλοπρεπείς – χολιγουντιανής ασχήμιας – βίλες των βορείων προαστίων ή τα
προκλητικά κτίρια γραφείων με τις αστραφτερές τζαμαρίες, δείγματα μιας
πρόσκαιρης ματαιοδοξίας.

Αλλά, δυστυχώς, το πρόβλημα παραμένει στην ουσία άλυτο, αφού από την πλευρά
της Πολιτείας και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης το ενδιαφέρον εστιάζεται μόνο στα
χρονοδιαγράμματα, τα οικονομικά μεγέθη, τα ποσοτικά και όχι τα ποιοτικά
χαρακτηριστικά, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει καμία σοβαρή μέριμνα για τον
σωστό σχεδιασμό και την καλή κατασκευή των υπαίθριων χώρων της πόλης.

Πεζοδρόμια που μοιάζουν με δειγματολόγιο τσιμεντόπλακων ή κυβόλιθων σε όλους
τους δυνατούς χρωματικούς συνδυασμούς, έχουν πολλές φορές αντικαταστήσει τις
παλιές ωραίες και δυσεύρετες πλέον μαρμαρόπλακες και τα μαρμάρινα
κρασπεδόρειθρα.

Παιδικές χαρές που δημιουργούνται με την απλή παράθεση τυποποιημένων παιδικών
οργάνων χωρίς καμία φαντασία στον σχεδιασμό τους. H παιδική χαρά της Φιλοθέης,
έργο του μεγάλου Δημήτρη Πικιώνη, παραμένει ακόμη πανέμορφη μέσα στη μοναξιά
της, τέλεια εναρμονισμένη με τον φυσικό της περίγυρο, αλλά δεν έχει δυστυχώς
παραδειγματίσει κανέναν.

Οι περισσότεροι αρχαιολογικοί μας χώροι εμφανίζονται ως αδιάφορα και «άχρηστα»
κενά μέσα στην πόλη και με τα χρόνια έχουν μετατραπεί σε μικρές χωματερές,
χωρίς κάποιος υπεύθυνος να νοιάζεται για τη φροντίδα τους. Οι αρχαιολογικοί
χώροι όμως πρέπει να αποτελούν οργανικά κύτταρα του σημερινού ιστού της πόλης
και όχι νεκρά και αποκομμένα τμήματά της. Αλήθεια, το ενδιαφέρον των
αρχαιολόγων και των αρμοδίων υπηρεσιακών παραγόντων εξαντλείται από τη στιγμή
που ολοκληρώνεται η ανασκαφή και δημοσιεύονται τα αποτελέσματά της;

Αλλά και τα λιγοστά πάρκα βρίσκονται εγκαταλελειμμένα στην τύχη τους, ενώ δεν
είναι λίγες οι περιπτώσεις που αποτελούν πρόσφορο έδαφος για κάθε είδους
αυθαίρετες επεμβάσεις και βάρβαρους «εξωραϊσμούς» από την πλευρά των τοπικών
παραγόντων.

Απρόσωπη αρχιτεκτονική

H συζήτηση γύρω από τον δημόσιο χώρο της πόλης είναι επιβεβλημένη! Είναι
δικαίωμα και καθήκον κάθε ενεργού πολίτη και η αρχιτεκτονική έχει ανάγκη την
κοινωνική κριτική. H αρχιτεκτονική υπάρχει από τη στιγμή που τα σχέδια
υλοποιούνται σωστά και τότε μόνο μπορούμε να μιλήσουμε με ασφάλεια και
αντικειμενικά γι’ αυτήν. Έχουμε ως πολίτες αλλά και ειδικότερα ως αρχιτέκτονες
εκχωρήσει την ευθύνη για τη διαμόρφωση του αστικού χώρου σε ανώνυμες
εταιρείες, σε φορείς απρόσωπους, τεχνοκρατικούς, με αποτέλεσμα να έχουμε και
μια απρόσωπη και αδιάφορη αρχιτεκτονική.

Ξαναζωντανεύουν οι γειτονιές

Κι όμως, η Αθήνα για άλλη μια φορά αντιστέκεται!

Αντιστέκεται ως ζωντανός οργανισμός, ως πόλη που αναγεννάται μέσα από τη ζωή
και τις δράσεις των κατοίκων της.

Είναι χαρακτηριστική η εικόνα τού μέχρι πρότινος νεκρού δρόμου της γειτονιάς
που ξαναζωντάνεψε από τις φωνές και το τρεχαλητό των μικρών παιδιών που στην
πλειονότητά τους είναι προσφυγόπουλα. Παρατηρούμε να δημιουργούνται ξανά μέσα
στο κέντρο της πόλης οι χαμένες γειτονιές, μέσα από το παιχνίδι των παιδιών,
αλλά και των κατοίκων που κατέβηκαν από το μικρό μπαλκόνι της πολυκατοικίας
κάτω στον δρόμο και συναντούν ξανά τον γείτονα.

Ο δρόμος αποκτάει ξανά τη χαμένη του πανάρχαια αποστολή. Γίνεται χώρος ζωής,
κοινωνικής συναναστροφής, οικείος και φιλόξενος, επέκταση του υπαίθριου χώρου
των σπιτιών, κυρίως από τους οικονομικούς μετανάστες που κατοίκησαν και έδωσαν
ξανά ζωή στις υποβαθμισμένες γειτονιές και τους ελεύθερους χώρους στο κέντρο
της Αθήνας, θυμίζοντάς μας πως ο δημόσιος χώρος της πόλης είναι υπόθεση πρώτα
απ’ όλα των ίδιων των κατοίκων της.

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αναπληρωτής καθηγητής ΕΜΠ.