Ο παράδεισος ως ουτοπία

Ο Άκης Δαβής και η Ηλέκτρα Τριανταφυλλίδη στο «Όνειρο ενός Γελοίου» (του Ντοστογιέφσκι) που αξιοποίησε θεατρικά η Ρούλα Πατεράκη

Είδα την παράσταση στον όμορφο χώρο που διαμορφώθηκε στην Τεχνόπολι στο Γκάζι,
όπου ο πολιτιστικός οργανισμός του Δήμου Αθηναίων εγκαινίασε ένα αξιόλογο
πρόγραμμα με τον γενικό τίτλο «Νύχτες με Γκάζι και θέατρο». Είναι, για τους
συστηματικούς αναγνώστες της ρωσικής λογοτεχνίας, γνωστός ο τύπος του τρελού,
του ηλιθίου, του αθώου, του γελοίου, του αφελούς που λειτουργεί ως καταλύτης
μέσα σ’ ένα κατεστημένο, δομημένο ορθολογιστικά, εξουσιαστικού, ηθικολογικά
άτεγκτου περιβάλλοντος. Από τον Τσάτσκι του Γκριμπογιέντοφ ώς τον Χλεστακόφ
του Γκόγκολ, ώς τον Ηλίθιο του Ντοστογιέφσκι ώς τον Τρελό του Αντρέγιεφ, οι
Ρώσοι κλασικοί σχολιάζουν, υπονομεύουν, χλευάζουν ή ταράζουν τα νερά μιας
στερεότυπης, αγκυλωμένης, άτεγκτα ηθικολογούσας κοινωνίας.

Ο Ντοστογιέφσκι σ’ αυτό το απόσπασμα που ανακάλυψε η Πατεράκη βάζει
έναν αποσυνάγωγο, έναν περιθωριακό, ιδιόμορφο και ιδιότροπο ανθρωπάκο, που
είναι παίγνιο και άθυρμα της ηθικολογούσας κοινωνίας των σεμνότυφων και των
υποκριτών, να οδηγείται λόγω αδιεξόδου και απελπισίας στην αυτοκτονία.
Μοναχικός, ανέστιος, περίγελως του κόσμου, περιφερόμενη περιφρονημένη
ταπεινότητα καταφεύγει στο ψυχρό του δωμάτιο, βγάζει το πιστόλι του, αλλά τον
παίρνει ο ύπνος και βλέπει ως όνειρο τον κόσμο του, την κοινωνία του, το
περιβάλλον του, αλλιώς, πώς; ως πλατωνική ουτοπία!! Όπως ο Πλάτων δογματίζει
πως ο κόσμος των αισθητών είναι μίμησις του κόσμου των ιδεών, έτσι και ο
Ντοστογιέφσκι περιγράφει μια άλλη πραγματικότητα της οποίας πεπτωκός ομοίωμα
είναι η εδώ πραγματικότητα. Ο κόσμος που ονειρεύεται ο γελοίος εξουθενωμένος
ανθρωπάκος (ο οποίος, πρέπει να το πω, ονειρεύεται πως φθάνει στο επέκεινα
αφού αυτοκτονεί!) έχει όλα τα γνωρίσματα των ουτοπιών, όπως περιγράφονται από
τους μεγάλους συγγραφείς που καταπιάστηκαν με το θέμα.

Από την Ατλαντίδα του Πλάτωνα και τη Νεφελοκοκκυγία του Αριστοφάνη ώς την
Πολιτεία του Ηλίου του Καμπανέλλη, την Ουτοπία του Μουρ ο κόσμος της ελπίδας
περιγράφεται ως κοινωνία χωρίς ανταγωνισμούς, χωρίς πάθη, χωρίς τραγικά
διλήμματα, χωρίς αρρώστιες, χωρίς εγωισμούς και αλαζονείες, χωρίς μίση και
πολιτικές έριδες. Βασίλεια ελευθερίας, όπου η ανάγκη έχει εξουδετερωθεί. Κάτι
σαν τον κομμουνιστικό παράδεισο που υποσχέθηκε η μελλοντολογία του Μαρξ.

H διαφορά στον Ντοστογιέφσκι, τον βαθιά ορθόδοξο χριστιανό, είναι πως
στο ουτοπικό όνειρο του γελοίου ο κόσμος της Επαγγελίας είναι το Βασίλειο της
Αγάπης, όπου κυριαρχεί ως αυτονόητο βίωμα η αγάπη στον πλησίον ως αγάπη όμοια
με την αγάπη προς τον εαυτό.

Το μεγαλοφυές στο αφήγημα του Ντοστογιέφσκι είναι πως ο γελοίος αντι-ήρωάς του
ονειρεύεται πως ως μιαρός, ως χαλασμένος του κόσμου μας μολύνει τον Παράδεισο,
του μεταδίδει την ασθένεια της σάπιας κοινωνίας και τον αποδιοργανώνει. Έτσι
όταν ξυπνά αποφασίζει να γίνει ο καλός σπορέας, ο άγγελος καλών μηνυμάτων, ο
ποιμένας της αγαπητικής ιδεολογίας που θα οδηγήσει το ποίμνιο στη σωτηρία.
Σχεδόν θα ταυτισθεί με τον Χριστό, αφού είναι έτοιμος να θυσιαστεί για να
διαδώσει τη θρησκεία της Αγάπης.

Το έργο θα μπορούσε να περιπέσει σε φτηνό διδακτισμό, αν ο μεγαλοφυής
συγγραφέας δεν είχε την έμπνευση να εφεύρει το γελοίο πρόσωπο του αφηγητή του,
όπου όλα στο στόμα του και στο σώμα του λειτουργούν ως καρικατούρες. Έτσι το
«κήρυγμά» του μέσω αυτού του κήρυκα στέκει μετέωρο, προβληματικό, ουτοπικό
αυτό καθεαυτό.

Ο αξιοθρήνητος ανθρωπάκος και η χορεύτρια

H Πατεράκη οργάνωσε την παράσταση γύρω από ένα σκηνικό που παραπέμπει στα
βαρέλια του «γύρου του θανάτου». Πρόσθεσε στο έργο μια γυναικεία φιγούρα που
κινείται τελείως αντιστικτικά και υπονομευτικά σε σχέση με τον αξιοθρήνητο
ανθρωπάκο που μονολογεί.

H Κική Σελιώνη χορογράφησε με χιούμορ, λιτά και ενδεικτικά το όλον με μοτίβα
παιδικών παιχνιδιών και νούμερα τσίρκου.

Ο Μανούσος φώτισε με ευαισθησία τη σκηνή και ο Κώστας Σουρβάνος επέλεξε μια
καταπληκτική ηχητική μουσική μπάντα. Ιδιαίτερα το ρωσικό τραγούδι που σημάδεψε
το φινάλε θαρρώ πως είναι ένα αριστούργημα θρησκευτικής έμμονης ικεσίας.

H Ηλέκτρα Τριανταφυλλίδη χόρεψε και κινήθηκε ως παίζουσα πραγματικότητα, ως
σκάνδαλο και ως ρωγμή στο όνειρο με χάρη και χιούμορ και παιδική διαβολική
αφέλεια.

Τέλος, θέλω να μείνω στη σκηνική παρουσία του Άκη Δαβή. Έφτιαξε μια φιγούρα
εμμένουσα και σημαίνουσα. Φιγούρα του τσίρκου, του Μπέκετ, του Τσάπλιν,
αγέλαστος σαν τον Μπάστερ Κήτον, εκνευριστικά νηφάλιος και απελπιστικά αθώος,
αυτοσαρκαστικός και ανίδεος. Έξοχη κίνηση, εκρηκτική στάση, εικόνα
υπερρεαλιστική και συνάμα προσγειωμένη. Μάθημα μέτρου και πυκνότητας.