Tα του Kαίσαρος τω Kαίσαρι

Όταν ο σκηνοθέτης Ηλίας Καζάν κατέδιδε τους παλιούς του συντρόφους στην
Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών του γερουσιαστή Τζόζεφ Μακάρθι, πιθανόν να
πίστευε ότι έκανε το σωστό και να έβλεπε τον εαυτό του ως διορατικό πατριώτη
πρωτομάρτυρα ενός μετακομμουνιστικού ελεύθερου κόσμου – όπως διατείνεται σε
πολλές του συνεντεύξεις, ιδίως έπειτα από την κατάρρευση του ανατολικού
συνασπισμού – ή να προστάτευε απλώς την ήδη λαμπρή καριέρα του από τον πλέον
θανάσιμο κίνδυνο – όπως έπραξαν, σύμφωνα με τον ιστορικό του κινηματογράφου
Ζορζ Σαντούλ, ο Έντουαρντ Ντμίτρικ, ο Τζον Χιούστον, ο Ρόμπερτ Ρόσεν και
πλείστοι άλλοι – ή, το πιθανότερο, να συνδύαζε και τα δύο κίνητρα. Γεγονός
είναι πάντως ότι ο Καζάν δεν ζήτησε ποτέ δημόσια συγγνώμη και – σε αντίθεση με
τον ίδιο τον Μακάρθι, που πέθανε αλκοολικός και λησμονημένος – διέσωσε
πράγματι την καριέρα του. Άνοιξε όμως, ερήμην του, και μια νέα σελίδα στη
σύγχρονη ηθικολογία. Από εδώ και εμπρός, όλο και περισσότεροι άνθρωποι ένιωθαν
την ανάγκη να οροθετήσουν την ηθική τους επικράτεια σε σχέση με την κατάθεση
του Καζάν. Σε αυτόν τον ιδεατό Οργανισμό Ηνωμένων Αρχών, διάσημοι συνάδελφοι
του Ηλία – όπως ο Ζυλ Ντασσέν, ένα από τα θύματα του μακαρθισμού – αρνούνται
να αναγνωρίσουν το κρατίδιο του Καζάν, τόσο de jure όσο και de facto. Κατά την
άποψη του Ντασσέν, η κατάπτυστη ενέργεια του Ηλία συμπαρασύρει και το έργο του
– δεν αφήνει το παραμικρό περιθώριο για ξεχωριστή αποτίμηση. Άλλοι συνάδελφοι
του Καζάν – όπως ο δικός μας Παντελής Βούλγαρης – είναι πιο διαλλακτικοί με
τον μεγάλο αμαρτωλό. Θα μπορούσαν να επαναλάβουν τη διπλωματική απόκριση του
Ναζωραίου προς τον Πόντιο Πιλάτο: «Τα του Καίσαρος τω Καίσαρι και τα του Θεού
τω Θεώ». Τουτέστιν; Δέχονται τη συνύπαρξη δύο σιαμαίων Καζάν. Ενός ευτελούς
ηθικού όντος και ενός κορυφαίου καλλιτέχνη. Εάν κατόρθωναν να αποσπάσουν τον
πρώτο Καζάν από τον δεύτερο θα διαχώριζαν και τη συμπεριφορά απέναντί τους.
Ίσως να πλάκωναν στο ξύλο τον πρώτο Καζάν. Ίσως να φιλούσαν με σεβασμό το χέρι
του δεύτερου. Όσον καιρό όμως οι δύο Καζάν παραμένουν προσκολλημένοι,
στέκονται κι εκείνοι αντίκρυ τους αμφίθυμοι. Δίχως να μεροληπτούν, ούτε υπέρ
της απέχθειας ούτε υπέρ του θαυμασμού.

Εξ ιδιοσυγκρασίας κλίνω πιο πολύ προς τη στάση του Βούλγαρη – όχι μόνο διότι
τη βρίσκω συμπονετική, μα κι επειδή εκφράζει το δισυπόστατο της ανθρώπινης
φύσης, αυτό που πάλι οι χριστιανοί, τόσο πετυχημένα, αποκαλούν «συναμφότερον».
Καθώς μελετώ προσεκτικά τις τελευταίες ημέρες την επιχειρηματολογία των
μαρτύρων υπερασπίσεως στη δίκη της 17 Νοέμβρη, παρατηρώ ότι οι περισσότεροι
μάρτυρες, ενσυνείδητα ή ασυνείδητα, προσπαθούν να ξορκίσουν το «συναμφότερον».
Από τη σκοπιά της αποδεικτικής διαδικασίας, οι μαρτυρίες περιέχουν ελάχιστες
βιταμίνες, μια και η πλειονότητα των μαρτύρων – με χτυπητή εξαίρεση τη Μαϊτέ
Πινό, τη σύντροφο του Γιωτόπουλου και κάνα δυο διαχρονικούς συντρόφους του
Γιάννη Σερίφη – γνώρισε τους κατηγορουμένους «λίγο πιο νωρίς» ή «λίγο πιο
αργά» από την εποχή που απασχολεί τη δικογραφία. Τηρουμένων των αναλογιών, θα
μπορούσαμε να προσκομίσουμε στη Νυρεμβέργη και ειδυλλιακές φωτογραφίες από
προπολεμικές εκδρομές στα περίχωρα του Μονάχου – υπάρχουν πάμπολλες – για να
αποδείξουμε τον πρόσχαρο κι ευγενικό χαρακτήρα του Αδόλφου. Μην αμφιβάλλετε,
εξάλλου, ότι ο Αδόλφος ήταν ικανός να νιώσει και τρυφερά συναισθήματα – κυρίως
προς τα σκυλιά και τις χαζές ξανθές – χωρίς σε τίποτε κάτι τέτοιο να
περιορίζει τη μοχθηρία του. Έχει τονισθεί από πλείστες αρμόδιες πηγές ότι η
δίκη της 17 Νοέμβρη πάσχει σοβαρά στον τομέα των αποδείξεων – και πάσχει
αμφίπλευρα. Εάν δεν αποδεικνύεται εύκολα η αθωότητα των κατηγορουμένων –
ορισμένων, εν πάση περιπτώσει, κατηγορουμένων – εξίσου δύσκολα, αν όχι
περισσότερο, αποδεικνύεται και η ενοχή τους. Και για τα νεανικά χρόνια του
Ιησού γνωρίζουμε ελάχιστα. Αυτό δεν σημαίνει ότι, από τα δώδεκα ώς τα τριάντα
του, είχε πάρει σβάρνα και σκότωνε κόσμο.

Ο Πέτρος Τατσόπουλος είναι συγγραφέας