Παιχνίδια… μυαλού και Οικονομίας

Οι άνθρωποι παίρνουν αποφάσεις που αφορούν τα οικονομικά τους βασιζόμενοι
στη λογική και όχι στο συναίσθημα. Έτσι τουλάχιστον θα περίμενε κανείς. Στην
πραγματικότητα όμως, το ένστικτο και το συναίσθημα είναι αυτά που συχνά
καθοδηγούν τους περισσότερους και αρκετές φορές τους φέρνουν κοντά στην
καταστροφή.

H γνωστική περιοχή του εγκεφάλου (αριστερά) ή η συναισθηματική (δεξιά) επηρεάζουν περισσότερο τον άνθρωπο όταν ασχολείται με ζητήματα οικονομικής φύσης; Οι επιστήμονες ανακαλύπτουν απρόσμενες πτυχές της διαδικασίας και οι οικονομολόγοι αλλάζουν τις θεωρίες τους

H συμπεριφορά αυτή μπορεί να φαίνεται ανεξήγητη και απρόβλεπτη. Πολλοί
νευρολόγοι, όμως, διαφωνούν και προτείνουν τη δημιουργία ενός νέου
επιστημονικού κλάδου, της Νευροοικονομίας, για τη μελέτη αυτών των κινήσεων.

Οι ερευνητές μελετούν τους εγκεφάλους ανθρώπων τη στιγμή που παίρνουν
οικονομικές αποφάσεις, εμπορεύονται αγαθά, συνεργάζονται, πληρώνουν,
αγοράζουν, διαπραγματεύονται, παίζουν τυχερά παιχνίδια, συμμετέχουν σε
δημοπρασίες και ρισκάρουν τα χρήματά τους. Οι επιστήμονες καταγράφουν τις
διακυμάνσεις στα νευρικά κύτταρα και τη χημική σύσταση του εγκεφάλου, βλέπουν
πώς επηρεάζουν αυτή τη συμπεριφορά και χρησιμοποιούν μαθηματικές εξισώσεις,
που τόσο αγαπούν οι οικονομολόγοι, για να παρουσιάσουν τα ευρήματά τους.

Νευροοικονομία.«H νέα αυτή προσέγγιση, επαναστατική κατά τη γνώμη μου,
μπορεί να μας δώσει μια θεωρία για το πώς αποφασίζουν οι άνθρωποι σε
οικονομικές και στρατηγικές καταστάσεις», λέει ο δρ Άλντο Ρουστιτσίνι,
καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Μινεσότα. «Μέχρι τώρα, η διαδικασία
της λήψης αποφάσεων παραμένει άγνωστη στους οικονομολόγους».

Ο δρ Τζόναθαν Κόεν, καθηγητής Γνωστικής Νευρολογίας στο Πρίνστον, συμφωνεί.
«Οι περισσότεροι οικονομολόγοι δεν βασίζουν τις θεωρίες τους σε αληθινές
ανθρώπινες συμπεριφορές. Μελετούν εξιδανικευμένες εκδοχές της ανθρώπινης
συμπεριφοράς, τις οποίες θεωρούν ως τις καταλληλότερες για να αποφέρουν
κέρδη».

Νευρολόγοι όπως οι Τζόναθαν Κόεν (αριστερά) και Άλαν Σάνφι μελετούν τις αντιδράσεις του εγκεφάλου κατά τη λήψη αποφάσεων επί οικονομικών θεμάτων και προτείνουν τη δημιουργία ενός νέου επιστημονικού κλάδου, της Νευροοικονομίας

Για να κατανοήσουν τη διαδικασία λήψης οικονομικών αποφάσεων, οι ερευνητές
εξετάζουν τους εγκεφάλους των ανθρώπων την ώρα που συμμετέχουν σε διάφορα
παιχνίδια, τα οποία έχουν επινοήσει πειραματιζόμενοι οικονομολόγοι. Οι
συμμετέχοντες υποτίθεται ότι, χάρη στις ασκήσεις, μαθαίνουν να προβλέπουν τι
θα πράξουν ή τι θα συμπεράνουν οι άλλοι από τις δικές τους κινήσεις.

Τα παιχνίδια φανερώνουν, επίσης, κάποια βασικά χαρακτηριστικά για τον
εγκέφαλο, τα οποία οι οικονομολόγοι τώρα αρχίζουν να ανακαλύπτουν και να
εκτιμούν:

1. Κάνοντας βραχυπρόθεσμες προβλέψεις, τα νευρικά συστήματα ανατρέχουν
στο ένστικτο και τα συναισθήματα, συγκρίνοντας τι γνωρίζουμε από το παρελθόν
και τι συμβαίνει τώρα.

2. Ο εγκέφαλος χρειάζεται μια μέθοδο για να συγκρίνει και να εκτιμήσει
αντικείμενα, ανθρώπους, γεγονότα, αναμνήσεις, εσωτερικές καταστάσεις και τις
ανάγκες των άλλων, ώστε να κάνει επιλογές. Το επιτυγχάνει απονέμοντας σχετική
αξία σε όλα όσα συμβαίνουν. Αλλά, αντί για χρήματα, το μυαλό βασίζεται στη
λειτουργία διαφόρων νευροδιαβιβαστών, δηλαδή χημικών ουσιών, όπως η ντοπαμίνη,
που μεταδίδουν νευρικά μηνύματα. Κάτι καινούργιο, χρήματα, κοκαΐνη, ένα
νόστιμο γεύμα και ένα όμορφο πρόσωπο, όλα ενεργοποιούν κυκλώματα ντοπαμίνης σε
μικρό ή μεγαλύτερο βαθμό. H ποσότητα της ντοπαμίνης που παράγει ένα άτομο
αντιδρώντας σε ένα συγκεκριμένο ερέθισμα εξαρτάται από προηγούμενες εμπειρίες
και τη βιολογική του σύνθεση.

3. Συγκεκριμένα κυκλώματα του εγκεφάλου παρακολουθούν πώς ο άνθρωπος
σταθμίζει διαφορετικές πηγές ανταμοιβής ή τιμωρίας και πώς κατανέμει την
προσοχή του. Μια περιοχή του εγκεφάλου στο πρόσθιο τμήμα αντιδρά όταν οι
άνθρωποι κάνουν λάθη ή έχουν χαμηλή απόδοση. Μερικοί επιστήμονες πιστεύουν ότι
η ίδια περιοχή καταγράφει κέρδη και απώλειες, οικονομικές και μη. Μια δομή,
που ονομάζεται κεντρικός λοβός του εγκεφάλου, ανιχνεύει αισθήσεις στο σώμα.
Εμπλέκεται, επίσης, στην προσπάθειά μας να καταλάβουμε αν πρέπει να
εμπιστευτούμε κάποιον σε μια οικονομική συναλλαγή. Αυτές οι δομές και τα
συστήματα νευροδιαβιβαστών ενεργοποιούνται πριν από τη στιγμή που το άτομο
συνειδητοποιεί ότι πρέπει να πάρει μια απόφαση, σύμφωνα με τον δρα Κόεν.

Ζήτημα… ντοπαμίνης

Άλλες έρευνες με οικονομικά παιχνίδια από τον νευρολόγο P. Μοντάγκ, στο
Πανεπιστήμιο Μπέιλορ του Χιούστον, δείχνουν πως τα επίπεδα της ντοπαμίνης που
παράγεται στους εγκεφάλους παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα σε
αισιόδοξους και απαισιόδοξους επενδυτές, αλλά και στα δύο φύλα. Σε αντίθεση με
τους άνδρες, οι γυναίκες παράγουν ντοπαμίνη όταν κερδίζουν την εμπιστοσύνη των
συνομιλητών τους.

Για μια χούφτα δολάρια

Σε μια έρευνα που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό
«Science», ο δρ Κόεν, ο δρ Σάνφι και οι συνεργάτες τους φωτογράφισαν τους
εγκεφάλους ανθρώπων την ώρα που έπαιζαν ένα παιχνίδι, ένα τεστ τιμιότητας
μεταξύ δύο ατόμων. Στον πρώτο παίκτη δίνονται 10 δολάρια και πρέπει να
αποφασίσει πόσα θα δώσει στον άλλο. Μπορεί να δώσει πέντε δολάρια, δηλαδή
ακριβώς τα μισά, ή λιγότερα, αν νομίζει ότι ο δεύτερος παίκτης θα τα δεχθεί.
Αν όμως αρνηθεί την προσφορά του, κανείς από τους δύο παίκτες δεν παίρνει
χρήματα.

Οι περισσότεροι άνθρωποι στη θέση του δεύτερου παίκτη αρνούνται να δεχθούν
ποσά μικρότερα των τριών δολαρίων, γιατί αισθάνονται ότι ο άλλος παίκτης τούς
κοροϊδεύει. Προτιμούν να τον τιμωρήσουν, παρά να αισθάνονται «ριγμένοι». «H
αντίδραση αυτή, όμως, δεν είναι λογική σε οικονομικά πλαίσια», λέει ο
καθηγητής. «Καλύτερα να έχεις λίγα χρήματα, παρά καθόλου».

Οι φωτογραφίες έδειξαν πως, όταν οι παίκτες δέχθηκαν μια προσφορά την οποία
θεώρησαν τίμια, ενεργοποιήθηκε ένα τμήμα στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου,
που χρησιμεύει την ώρα προσεκτικής σκέψης.

Όταν, όμως, αρνήθηκαν την προσφορά, ο κεντρικός λοβός – που καταγράφει
αισθήσεις, όπως η αποστροφή – υπερίσχυσε του πρόσθιου τμήματος. Και μάλιστα,
όσο εντονότερη είναι η ενεργοποίηση τόσο γρηγορότερη είναι η απόρριψη της
προσφοράς.

Οι οικονομολόγοι μπορούν να χρησιμοποιήσουν τα ευρήματα για να διαπιστώσουν
πόσο επηρεάζει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων το συναίσθημα και πόσο η σκέψη.
Είναι πιθανό να υπολογίσουν πόσο συναίσθημα χρησιμοποιείται για την εκτίμηση
της αξίας οικονομικών δραστηριοτήτων και να μελετήσουν τα νευρικά θεμέλια της
διαπραγμάτευσης όταν οι άνθρωποι δεν θέλουν να πέσουν θύμα εκμετάλλευσης από
κάποιον άλλο.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου – Στέφανος Κρίκκης