«H προεξέχουσα σημασία της μνήμης»

Ο Henri Cartier-Bresson φωτογράφιζε τη μοίρα του. Ο Bresson είναι παιδί της
μοίρας· γεννημένος το 1908 ήταν ήδη 30 ετών όταν άρχισε ο B’ Παγκόσμιος
Πόλεμος, ήδη είχε ζήσει σε όμορφη ηλικία τα «Τρελά χρόνια» («Les annes
folles») του Μεσοπολέμου. H Ευρώπη ακόμα μια φορά θα λουζόταν στο αίμα, ακόμα
μια φορά θα πραγματοποιούσε ομαδικές αυτοκτονίες και εγκλήματα. Οι κοινωνίες
της ανήσυχες, νευρικές, χαμένες μέσα στα χαμένα ιδανικά, στην αποκαθήλωση των
Δημοκρατιών και της Ειρήνης.

H ξεγνοιασιά έσβησε και τα ξέχειλα ποτήρια της ευθυμίας γέμιζαν τώρα με αίμα
και συνάμα άρχιζε η μεγάλη εποχή της φωτογραφίας, δηλαδή, της κατάντιας του
Ευρωπαίου.

Και όταν έφτασε το τέλος του πολέμου δεν υπήρχαν παρά ερείπια και άνθρωποι
σμπαραλιασμένοι – εποχή που μόνο η φωτογραφική μηχανή θα μπορούσε να συλλάβει.

Στο μεταξύ, οι Τζόις, Προυστ, Μπέκετ ήδη έβαζαν την επιτάφια πλάκα στο
μυθιστόρημα του 19ου αιώνα και ο Bresson έθετε ταυτόχρονα την αρχή και το
τέλος της φωτογραφίας. Ο δικός μας Ελευθεριάδης από τη Λέσβο, αλλιώς Τεριάντ,
του δείχνει εύγλωττα και απλά τι να ακολουθήσει και από τότε αρχίζει να
φωτογραφίζει τη μοίρα του.

H έκθεσή του στο Μουσείο Μπενάκη με αρρώστησε, πίστεψα πως δεν είμαι
φωτογράφος. Το ταλέντο του τον βοήθησε να συλλάβει σε όλο της το εύρος τη
φωτογραφική τέχνη, αντελήφθη τις δυνατότητές της όσο και τις ατέλειές της, η
εξυπνάδα του και η παράδοση του πολιτισμού του τον βοήθησε να ανακαλύψει τι
σημαίνει αυτό το κλικ· το κλικ του θανάτου και της απόλυτης απόδοσης τής τότε
αλήθειας συνδυασμένης με το πηγαίο χιούμορ του – και αυτή τη στιγμή διερωτώμαι
αν χιούμορ και ειρωνεία είναι ταυτόσημα.

Ο αγαπητός σε όλους μας Άγγελος Δεληβορριάς με την πηγαία του αισθαντικότητα
γράφει στον κατάλογο της έκθεσης για τον φωτογράφο, «Την ανιχνεύει [την
εμπειρία του 20ού αι.] στην ομοιογένεια που συνέχει τη θαυμαστή ετερότητα των
επί μέρους παραδόσεων, αλλά και στον ψυχισμό μιας αντοχής η οποία εξασφαλίζει
τελικά την υπέρβαση των δεδομένων με τη δικαίωση των προοπτικών» και σε ένα
άλλο σημείο, «H προεξέχουσα σημασία της μνήμης», αυτή του η πρόταση αποτελεί
για μένα τη σπαρακτική φωνή εκείνου του φωτογράφου που ξέρει πως όλα τα
οφείλει στη μνήμη και στην παράδοση για το αποτελεσματικό κλικ.

Ο Άγγελος Δεληβορριάς, ένας βαθύτατα πολιτισμένος και βαθύτατα πολιτικός,
πιστοποιεί με το κείμενό του πως ο Bresson γνώριζε πως θα συναντηθούν κάποτε
στο μέλλον. Τον Bresson τον σημάδεψε από την αρχή η ειρωνεία, πίστευε πως ήταν
ζωγράφος και στη σωστή στιγμή της ζωής του ο Ελευθεριάδης τού είπε πως είναι
φωτογράφος και όσα δεν μπόρεσε να εκφράσει με τη ζωγραφική εικόνα το κατόρθωσε
με τη φωτογραφική και μάλιστα στο βάθος της, στην αποφασιστική στιγμή. Τι
σημαίνει αποφασιστική στιγμή; Είναι η στιγμή που θα πούμε στον άλλον/άλλη, και
θα το εννοούμε, είμαι ερωτευμένος και φίλος σου.

Ο Bresson είναι ένας βαθύτατα ερωτικός άνδρας, λατρεύει τη ζωή και ας γνωρίζει
από πρώτο χέρι πως η ζωή μας είναι κατακερματισμένη από τις αποφασιστικές μας
στιγμές, γεμάτες ειρωνεία και πόνο.

H φωτογραφική τέχνη του Bresson αυθεντική, αποκαλυπτική – αποκαλύπτει την
ανθρώπινη κτηνωδία, καλοσύνη, αρετή, αδυναμία, υψηλοφροσύνη, αποκαλύπτει τον
άνθρωπο και τον βάζει μπροστά στο αρχαιότατο δίλημμα, αρετή ή αρπαχτή.

Οφείλουμε να σεβόμαστε εκείνους που εν τη απουσία μας εργάζονταν για μας,
καθώς όσοι εργάζονται στα φανερά, τάχα, για μας, δεν το κάνουν παρά για να
υποκλέψουν την ευαισθησία μας και τις φαντασιώσεις μας.

Θα μπορούσα να έγραφα πολλά πάνω σε αυτό, αλλά βόδι πατά τη γλώσσα μου, όπως
είπε ο Αισχύλος.

Έχω παρατηρήσει πως οι φωτογράφοι με μεγάλο «Φ» υπήρξαν έντιμοι, ενώ οι
ζωγράφοι με μεγάλο «Z» υπήρξαν τσογλάνια στις συνδιαλλαγές τους – πάντα με
εξαιρέσεις. Ίσως γιατί το ίδιο μέσον, η φωτογραφία, αντιστέκεται στον δόλο και
ίσως ακόμη και να διορθώνει τους ανέντιμους, καθώς η ζωγραφική, ενίοτε,
ξεγελά.

Φυσικά και υπάρχουν ψεύτες και ψεύτικοι φωτογράφοι, στην εποχή μας λέμε, αυτό
δεν είναι τέχνη· είναι φωτογραφία.

«Τα όμορφα είναι δύσκολα», Πλάτων, δύσκολα συναντάται και το «κοινωνικό εγώ»,
Σεφέρης. Δεν θα πω μπράβο στο Μουσείο Μπενάκη, θα πω ευχαριστώ: η τέχνη ανήκει
στους ερωτικούς και αισθαντικούς, δηλαδή, ο πολιτισμός.

Ο Σ. B. Σκοπελίτης (δεν) είναι φωτογράφος