TPITH AΠOΨH Σύνταγμα χωρίς πολίτες;

«H Πολιτεία μας είναι δημοκρατική, γιατί η εξουσία δεν βρίσκεται στα χέρια
μιας μειοψηφίας, αλλά σε ολόκληρο το λαό». Αυτή η ιδεολογική επίκληση της
αναφοράς του μεγάλου Θουκυδίδη στο προοίμιο του Συντάγματος είναι σίγουρα
ατυχής. H Σύνοδος της Θεσσαλονίκης ήταν ένα τεράστιο ιστορικό βήμα, αλλά η
ευρωπαϊκή κοινωνία των πολιτών ήταν κυριολεκτικά απούσα από αυτή τη συζήτηση.
Ήταν περισσότερο μια διαδικασία κορυφής και όχι μια διεργασία που ανίχνευε τα
οράματα και τη βούληση των ευρύτερων μαζών. Αυτό είναι ένα δομικό μειονέκτημα,
που συσχετίζεται με τον γενικότερο τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται το
ευρωπαϊκό γίγνεσθαι (και δεν αφορά φυσικά την επιτυχημένη ελληνική προεδρία).

Μάλιστα, μια πρόσφατη καταγραφή της πολιτικής διάθεσης των Ευρωπαίων πολιτών
αποκαλύπτει εναργώς την ορθότητα της παραπάνω προσέγγισης. Ένα υψηλό ποσοστό
που κυμαίνεται από 53% έως 75% (!) δηλώνει ειλικρινά ότι δεν γνωρίζει τίποτε
για αυτή την πορεία συγκρότησης της συνταγματικής συνθήκης («Le Monde»,
18/6/2003).

Όμως, στο σημείο τούτο θα πρέπει να κάνουμε μια κρίσιμη κοινωνικοπολιτική
επισήμανση, στην οποία αναφέρεται και ο J. Habermas (Ο μεταεθνικός αστερισμός,
2003). Δηλαδή, ότι αυτή η διαδικασία νομιμοποίησης εκ μέρους των ευρύτερων
μαζών προϋποθέτει ένα ευρωπαϊκό σύστημα κομμάτων, το οποίο μπορεί να
σχηματισθεί μόνο στο βαθμό που τα υφιστάμενα πολιτικά κόμματα θα ερίζουν κατ’
αρχήν στις εθνικές «αρένες» για το μέλλον της Ευρώπης, εκφράζοντας υπερεθνικά
συμφέροντα. Αυτές οι συζητήσεις πρέπει να βρίσκουν απήχηση σε μια πανευρωπαϊκή
πολιτική δημοσιότητα, η οποία με τη σειρά της προϋποθέτει μια ευρωπαϊκή
κοινωνία των πολιτών, με ενώσεις συμφερόντων, μη κρατικές οργανώσεις, κινήματα
πολιτών κ.τ.λ. Έτσι, θα κυοφορείται μια καινούργια αλληλεγγύη μεταξύ των
πολιτών όλης της Ένωσης.

Αυτές οι προϋποθέσεις ή δεν υφίστανται σήμερα καθόλου ή υπάρχουν σε έναν ατελή
βαθμό. Επομένως, η διαπραγμάτευση για το ευρωπαϊκό Σύνταγμα έπρεπε αναπόφευκτα
να αρχίσει από τα Κοινοβούλια (και τους αντιπροσώπους τους). Υπό αυτήν την
έννοια η Σύνοδος της Θεσσαλονίκης ήταν ένα πρώτο ιστορικό βήμα, όμως πρέπει σε
μια δεύτερη φάση να προσλάβει μια άλλη δυναμική με την ενεργό συμμετοχή των
μεγάλων ευρωπαϊκών μαζών (αν επιθυμούμε, φυσικά, να αποφύγουμε την κυοφορία
συνταγματικών μορφωμάτων που δεν θα ανταποκρίνονται σε μια δημοκρατική
πολιτική κουλτούρα).

Με αυτό το ιδεολογικό σκεπτικό είναι κατά τη γνώμη μου πολιτικά αναγκαίο οι
τελικές προτάσεις που θα προκύψουν από τη Διακυβερνητική Διάσκεψη να εγκριθούν
από τον ελληνικό λαό με δημοψήφισμα (αφού είναι κρίσιμο εθνικό θέμα). Μόνο με
αυτόν τον τρόπο θα οργανωθεί μια ανοικτή δημόσια συζήτηση, που θα δώσει τη
δυνατότητα σε όλα τα κοινωνικά στρώματα και όχι μόνο στις μορφωμένες ελίτ να
λάβουν γνώση για τους νεότευκτους θεσμούς που θα επηρεάζουν καθοριστικά την
πραγματικότητα της χώρας μας.

Από ουσιαστική άποψη τώρα ο Κώστας Σημίτης έχει δίκιο. Οι προτάσεις της
Συντακτικής Συνέλευσης ήταν ένας καθαρός συμβιβασμός («Le Monde», 18/6/2003).
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο είναι ευνόητο φυσικά ότι εμπεριέχουν ανενδοίαστα ένα
ποσοστό ιδεολογικής αντιφατικότητας. Έτσι, υπάρχουν θεσμοί στο προτεινόμενο
Σύνταγμα που δεν έχουν ισχυρή δημοκρατική νομιμοποίηση και αντανακλούν εμφανώς
τα συμφέροντα των μεγάλων πληθυσμιακά χωρών, όπως είναι λ.χ. ο θεσμός του
σταθερού προέδρου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Όμως, υπάρχουν και αξιοσημείωτες δημοκρατικές καινοτομίες, όπως είναι η
ενσωμάτωση του χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου στο κείμενο της
συνταγματικής συνθήκης, γεγονός που τονίζει τον κοινωνικό χαρακτήρα της
διαπλασσόμενης ενοποίησης (αφού περιλαμβάνει προβλέψεις για τις άδικες και
καταχρηστικές απολύσεις των εργαζομένων κ.τ.λ., «Guardian», 20/6/2003).
Πάντως, διαφαίνεται από τώρα ότι μια εμβάθυνση της ενοποίησης με δυνάμεις σαν
την Αγγλία θα είναι δύσκολη, αφού η τελευταία δεν επιθυμεί ούτε μια κοινή
εξωτερική ούτε μια κοινή φορολογική πολιτική. Ίσως για κάποιους πλησιάζει η
ώρα να πουν το μεγάλο ναι στην απομόνωση.

Ποιο είναι το συμπέρασμα από όλα αυτά; Το πολιτικό όραμα μιας ισχυρής
(μεταεθνικής) Ευρώπης, που θα επηρεάζει το σημερινό νεοφιλελεύθερο μοντέλο της
παγκοσμιοποίησης, δεν μπορεί να δομηθεί ερήμην των πολιτών ή χωρίς την ενεργό
τους παρουσία (Habermas).

O Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.