Tο «Eυρωπαϊκό» Σύνταγμα στην τελική ευθεία

1. Πλησιάζουμε την ολοκλήρωση των εργασιών της «Συνέλευσης για το μέλλον
της Ευρώπης» που φιλοδοξεί να παραδώσει στη Σύνοδο Κορυφής της Θεσσαλονίκης το
«Σχέδιο Συνταγματικής Συνθήκης» ή, όπως ανακριβώς λέγεται, του «Συντάγματος»
της Ευρώπης. Ήδη κυκλοφόρησε στις 27 Μαΐου ένα νέο σχέδιο που, όπως φαίνεται,
θα αποτελέσει, με ή χωρίς αλλαγές, και το τελικό σχέδιο που θα πάει στην
επόμενη Διακυβερνητική Διάσκεψη.

2. H συνταγματοποίηση των Συνθηκών είναι γεγονός ιστορικό, μέγιστο για
την Ευρωπαϊκή Ένωση, αποφασιστικό για την εθνική εξέλιξη και τη λειτουργία των
κρατών – μελών, με κρίσιμα και αισθητά αποτελέσματα για κάθε Ευρωπαίο πολίτη.
Ήρθε γι’ αυτό η ώρα ορισμένων βασικών επισημάνσεων, σε αναμονή βέβαια της
ετοιμαζόμενης επίσημης θέσης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που θα είναι και αυτή
ιστορικό γεγονός και καθοριστική τόσο για την τύχη που θα έχει το σχέδιο στη
Διακυβερνητική Διάσκεψη, όσο και για τις αποφάσεις των Εθνικών Κοινοβουλίων
στη διαδικασία κύρωσης ή μη κύρωσης της Συνταγματικής Συνθήκης.

3. Το σχέδιο που έχουμε στα χέρια μας έχει αναμφίβολα ιστορική
ποιότητα. Έγινε πολύ σοβαρή δουλειά. Είναι εύληπτο, περιέχει νομική κατοχύρωση
των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περιλαμβάνει δεσμευτικό πίνακα αξιών, καθιστά την
πλήρη απασχόληση, ρητά πια, σκοπό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ουσιαστικοποιεί την
ισότητα των δύο φύλων, ταξινομεί και οριοθετεί τις αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής
Ένωσης έναντι εκείνων των κρατών – μελών και πολλά ακόμη.

4. Όπως είναι φυσικό και με δεδομένες τις βαθιές αντιθέσεις συμφερόντων
μεταξύ των ισχυρών και μεγάλων κρατών, αφενός, και των ασθενέστερων και
μικρότερων, αφετέρου, έχουν αναφανεί, εκφραστεί και κορυφωθεί πια ριζικές
αντιθέσεις. Γι’ αυτό βρισκόμαστε μπροστά σε κάποια μέτωπα ως προς τα θέματα
που καθορίζουν τη «διανομή της πίτας» που λέγεται πολιτική εξουσία επί της
Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι μεγάλες αυτές αντιθέσεις αναφέρονται σε πολλά θεσμικά
ζητήματα. Χωρίς να κουράσω τον αναγνώστη με νομικο-θεσμικές λεπτομέρειες θα
απαντήσω σε τρία μόνον ερωτήματα:

α) Ποιες αντιθέσεις θεωρώ κορυφαίες (βλ. αριθμ. 5).

β) Γιατί τις αντιθέσεις αυτές τις θεωρώ κορυφαίες και πώς συνδέονται
μεταξύ τους (βλ. αριθμ. 6).

γ) Ποια είναι, κατά τη γνώμη μου, η βασική ιστορικοπολιτική προϋπόθεση
για να πετύχει το «συνταγματικό πείραμα» στην Ευρώπη (βλ. αριθμ. 7).

5. Απαντώ στο πρώτο ερώτημα. Από τις αντιθέσεις που έχουν προκύψει
κορυφαίες θεωρώ τις εξής:

* Πρώτον, την εισαγωγή του θεσμού του προέδρου του Ευρωπαϊκού
Συμβουλίου με θητεία δυόμισι χρόνια και δυνατότητα επανεκλογής.

* Δεύτερον, τη ρύθμιση της ειδικής πλειοψηφίας στο Συμβούλιο που για να
συντρέχει απαιτείται απόλυτη πλειοψηφία των κρατών που πρέπει να αντιστοιχεί
τουλάχιστον σε μια πλειοψηφία των τριών πέμπτων του συνολικού πληθυσμού της
Ευρωπαϊκής Ένωσης.

* Τρίτον, τον περιορισμό των Επιτρόπων από είκοσι πέντε που θα φτάσουν
να είναι με την είσοδο των νέων κρατών στην Ένωση, από τον Μάιο του 2004,
σύμφωνα με την ισχύουσα πλέον Συνθήκη της Νίκαιας, σε δεκατέσσερις συν τον
πρόεδρο.

6. Απαντώ τώρα στο δεύτερο ερώτημα που έθεσα. Γιατί τα τρία θέματα που
σημείωσα παραπάνω είναι κρίσιμα – και αλληλένδετα:

α) Ο θεσμός του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου – επινόηση και
επιμονή του Βαλερί Ζισκάρ Ντ’ Εστέν, προέδρου της «Συνέλευσης για το μέλλον
της Ευρώπης» – έστω και αν δεν θεσπιστεί με τον εξοπλισμό των αρμοδιοτήτων που
αρχικά προβλέφθηκε, στα χέρια μίας δυναμικής προσωπικότητας θα καταστεί ο
κύριος παράγων του πολιτικού γίγνεσθαι, θα «εκφράζει», εκ των πραγμάτων, την
Ευρώπη και θα μειώσει σημαντικά τη σημασία του ρόλου του προέδρου της
Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Αλλά και η κατάργηση της εκ περιτροπής εξαμηνιαίας προεδρίας του Συμβουλίου,
όσο και αν ενδεχομένως εξασφαλίσει περισσότερη συνέχεια και περισσότερη
«ηγετική ευελιξία» του Συμβουλίου, περιορίζει αρκετά την αρχή της ισοτιμίας
των κρατών και μάλιστα σ’ ένα όργανο που είναι το κατεξοχήν όργανο έκφρασης
των κρατών – μελών.

β) Εάν για την επίτευξη ειδικής πλειοψηφίας στο Συμβούλιο, σε όλα τα
θέματα όπου καταργείται το βέτο απαιτείται απόλυτη πλειοψηφία των κρατών αλλά
και ταυτοχρόνως πλειοψηφία των τριών πέμπτων του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής
Ένωσης, θα έχουμε τις εξής επιπτώσεις:

* Δύο μεγάλα κράτη κι ένα μικρό θα μπορούν να ματαιώσουν την
οποιαδήποτε απόφαση.

* Με το υψηλό ποσοστό των τριών πέμπτων, τραυματίζεται η θεσμική ουσία
του Συμβουλίου που είναι όργανο έκφρασης της βούλησης των κρατών και αποκτά
και τον χαρακτήρα οργάνου έκφρασης της βούλησης των λαών.

* Κι επειδή το παραπάνω οδηγεί, εμμέσως πλην σαφώς, στην παντοδυναμία
των κρατών με μεγάλους πληθυσμούς, ο νέος θεσμός θα πλήξει την αρχή της
ισοτιμίας των κρατών.

* Έτσι ο δρόμος προς το «διευθυντήριο» ανοίγει.

γ) H μείωση του αριθμού των Επιτρόπων είναι ευαίσθητο εγχείρημα. Τυπικά
και συμβολικά, επειδή η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν εκφράζει το στοιχείο της
πολυκρατικότητας αλλά της ένωσης λαών και πολιτών, το αίτημα «ένας επίτροπος
ανά κράτος» εμφανίζει μια αντιφατικότητα προς τη θεσμική υπόσταση και τον
θεσμικό ρόλο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αφού, λένε, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν
είναι το forum των κρατών, προς τι η αρχή «κάθε κράτος κι ένας επίτροπος»
αφού, και αυτό είναι αλήθεια, μια Επιτροπή των δεκαπέντε λειτουργεί πιο
ευέλικτα από μια Επιτροπή των είκοσι πέντε; Απαντώ:

* Οι Ευρωπαίοι πολίτες είναι ακόμη πολύ δύσπιστοι προς τους ευρωπαϊκούς
θεσμούς. H κρίση αξιοπιστίας που κορυφώθηκε με την ηθική διάσπαση της
Ευρωπαϊκής Ένωσης, με αφορμή τον παράνομο πόλεμο στο Ιράκ και τη συμμετοχή σε
αυτόν της M. Βρετανίας, καθώς και τη στήριξή του από αρκετά κράτη – μέλη,
είναι δεδομένη.

* Μέσα σε αυτήν την ατμόσφαιρα θα ήταν πρόωρο να στερήσει κανείς τους
Ευρωπαίους πολίτες από ένα αίσθημα ασφαλείας που έχουν όταν στην Επιτροπή που
λαμβάνει αποφάσεις με άμεσα και καμιά φορά δυσμενή αποτελέσματα για τους
πολίτες κάποιας χώρας, η απόφαση αυτή πέρασε και από τα χέρια ενός Επιτρόπου
που είναι εθνικός τους συμπολίτης.

* Είμαι βέβαιος ότι η φάση της κρίσης αξιοπιστίας και της δυσπιστίας
είναι μεταβατική και ότι η στιγμή που η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πείσει ευρύτερα
στρώματα έρχεται. Ας σκεφτούμε τότε τη μείωση των Επιτρόπων σε έναν αριθμό
μικρότερο των κρατών – μελών που θα διευκολύνει αναμφίβολα τη λειτουργία του
θεσμού της Επιτροπής.

7. Κι έρχομαι στο τελευταίο ερώτημα: Ας υποθέσουμε – και προσωπικά και
το πιστεύω και το ελπίζω – ότι θα βρεθούν συμβιβαστικές, κατ’ ανάγκη, λύσεις
που θ’ αποφεύγουν τις ακρότητες του προσχεδίου που κυκλοφόρησε, πάντως στα
παραπάνω τρία θέματα. Μια διεθνής συνθήκη, όπως αναγκαία θα είναι και αυτή που
θα προκύψει μετά την επερχόμενη Διακυβερνητική Διάσκεψη και που θα έχει, όπως
ελπίζουμε, μια συνταγματική ποιότητα για να μετουσιωθεί από τυπωμένο χαρτί σε
ραχοκοκαλιά μιας νέας Ευρωπαϊκής Ένωσης πρέπει να διασφαλίζει δύο πράγματα:

α) H νέα συνταγματική τάξη της Ευρώπης πρέπει να είναι δημοκρατική.
Αυτό σημαίνει πως η έννομη τάξη πρέπει να βασίζεται σε τέτοιους θεσμικούς
μηχανισμούς που να εγγυώνται την τήρηση της ισότιμα διττής της νομιμοποίησης,
τόσο από τα κυρίαρχα κράτη που τη συγκροτούν όσο και από τους σε λαούς
συγκροτημένους πολίτες. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, η κατοχύρωση του χαρακτήρα
της ως ένωση και κρατών και σε λαούς συγκροτημένων πολιτών είναι μονόδρομος.
Παρέκκλιση από αυτό συνιστά είτε δημαγωγία ή επικίνδυνη άγνοια.

β) H ζωή μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης των είκοσι πέντε κρατών τώρα αρχίζει.
Οι σχετικοί θεσμοί που θα επιλεγούν τώρα θα πρωτοδοκιμαστούν. Ίσως
ξαναγεννάται μια Ευρωπαϊκή Ένωση με νέες δυνάμεις αλλά και με νέα προβλήματα.
Θα σταθούμε στις δυνάμεις για να ξεπεράσουμε τα προβλήματα. Αυτό όμως σημαίνει
όχι στη βιασύνη, σημαίνει προσεκτικά βήματα, σημαίνει μελλοντικές αναθεωρήσεις
που θα αποτυπώνουν τα διδάγματα της πείρας που θα αποκτηθεί από τη λειτουργία
της Ευρωπαϊκής Ένωσης των είκοσι πέντε κρατών.

γ) Ανησυχώ με τη φήμη που κυκλοφορεί ότι, αν δεν βρεθούν συναινετικές
θέσεις, το σχέδιο που θα υποβάλει η Συνέλευση δεν θα είναι ενιαίο αλλά θα
περιλαμβάνει, για τα κρίσιμα θέματα, ποικίλες εκδοχές αφήνοντας την επιλογή
στη Διακυβερνητική Διάσκεψη. Πάνω σ’ αυτό παρατηρώ τα εξής:

* Αν αυτό συμβεί θα έχει, εν πολλοίς, πολιτικά ακυρωθεί ο ρόλος της
Συνέλευσης, και

* θα έχει εξασθενήσει η δυνατότητα ουσιαστικής επιρροής της στις
τελικές αποφάσεις της Διακυβερνητικής Διάσκεψης για το περιεχόμενο της
μελλοντικής Συνθήκης της Ευρώπης.

8. H Ευρωπαϊκή Ένωση ενδυναμωμένη από μια Συνθήκη με έντονη
συνταγματική ποιότητα, οφείλει να αγωνιστεί για την ηθική της αποκατάσταση
στις συνειδήσεις των εκατομμυρίων πολιτών που κατέβηκαν στους δρόμους ενάντια
στη βίαιη επιδρομή των ΗΠΑ και της M. Βρετανίας κατά του Ιράκ και την
επιδεικτική περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου. Χωρίς αυτήν την ηθική
αποκατάσταση, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν σώζεται ούτε με το καλύτερο Σύνταγμα του
κόσμου! Για να μην κοροϊδευόμαστε και να μην κοροϊδεύουμε.