Δέκα ερωτήματα ζητούν απάντηση

Η Βαγδάτη έπεσε. Το καθεστώς του Σαντάμ Χουσεΐν ανατράπηκε. Επιχειρήσεις
διεξάγονται πλέον μόνο μεμονωμένα. Η προσπάθεια της ανοικοδόμησης άρχισε.
Όμως, 28 ημέρες μετά την έναρξη του πολέμου, πολλά ερωτήματα αναζητούν ακόμη απαντήσεις.

1. Πού είναι τα όπλα μαζικής καταστροφής;

Το πραγματικό ερώτημα θα μπορούσε να είναι: «Υπήρξαν ποτέ;». Ουδεμία απόδειξη
υπάρχει ότι βρέθηκαν όπλα μαζικής καταστροφής, χημικά, βιολογικά ή πυρηνικά –
η υποτιθέμενη ύπαρξη των οποίων αποτελούσε το επίσημο casus belli και τη
μοναδική νόμιμη βάση του πολέμου.

2. Πού είναι ο Σαντάμ;

Το πιθανότερο είναι πως δεν σκοτώθηκε από τον βομβαρδισμό στη συνοικία
Μανσούρ. Ανασύρθηκαν 14 πτώματα, όλα αμάχων. Πέραν αυτού, οι φήμες οργιάζουν.
Μία τον θέλει να κρύβεται στα τούνελ κάτω από τα παλάτια του, στη Βαγδάτη. Μία
άλλη, να έχει καταφύγει στη Συρία. Το να προσφέρεις καταφύγιο όμως στον Σαντάμ
είναι σαν να προσκαλείς έναν πύραυλο στο προεδρικό σου παλάτι. Μήπως λοιπόν
διέφυγε μέσω της Δαμασκού στη Λευκορωσία, ή ακόμη και στη Μόσχα; Οι Αμερικανοί
ψάχνουν. Οι επιδόσεις τους στον συγκεκριμένο τομέα, ωστόσο, δεν είναι
ιδιαίτερα ικανοποιητικές.

3. Γιατί κατέρρευσε η Προεδρική Φρουρά;

Της τελικής προέλασης στη Βαγδάτη προηγήθηκαν δύο εβδομάδες ανηλεών
βομβαρδισμών των θέσεων της Προεδρικής Φρουράς. Η ταχεία προέλαση προς τον
Βορρά μπορεί να αιφνιδίασε τους Ιρακινούς διοικητές. Οι κυρώσεις και ο τρόπος
με τον οποίο χρησιμοποιούσε ο Σαντάμ τις δυνάμεις εσωτερικής καταστολής μπορεί
να διάβρωσαν το αξιόμαχο των τακτικών στρατιωτικών δυνάμεων. Μια θεωρία της
οργάνωσης Strategy Forecasting θέλει πολλούς διοικητές της Προεδρικής Φρουράς
να εξαγοράστηκαν μυστικά από τις ΗΠΑ.

4. Σεβάστηκαν οι σύμμαχοι τις Συνθήκες της Γενεύης;

Οι Συνθήκες της Γενεύης κάνουν ειδική μνεία στις λεηλασίες και στα δικαιώματα
των «προστατευόμενων προσώπων» – των αμάχων. Ο βομβαρδισμός στο Μανσούρ,
λοιπόν, αποτελεί σαφή παραβίαση των Συνθηκών. Το ίδιο και ο βομβαρδισμός της
Χίλας με βόμβες διασποράς. Το ίδιο και οι βομβαρδισμοί στις αγορές της
Βαγδάτης. Επιπλέον, οι στρατοί κατοχής έχουν υποχρέωση να προστατεύουν τους
αμάχους και τις ιδιοκτησίες που τελούν υπό τον έλεγχό τους – είτε πρόκειται
για υπουργεία, είτε για μουσεία. Δεν ανταποκρίθηκαν σε αυτή.

5. Νιώθουν οι Ιρακινοί απελευθερωμένοι;

Αρχικά φαινόταν να υπάρχει αμφιθυμία. Όμως ο θάνατος αμάχων, οι ημέρες των
λεηλασιών, η συνεχιζόμενη έλλειψη ηλεκτρισμού και νερού, τη μετέτρεψαν σε
εχθρότητα. Μια ολόκληρη γενιά έχει μεγαλώσει υπό τον Σαντάμ και, πέρα από μία
μικρή ελίτ διανοούμενων, η ελευθερία και η δημοκρατία είναι αφηρημένες
έννοιες. Μέσα στη σημερινή αναταραχή, οι Ιρακινοί δεν βλέπουν κανένα
πλεονέκτημα στον μετασχηματισμό της καταπιεστικής αλλά σταθερής κοινωνίας τους
σε μια κοινωνία βίαιη και αναρχική. Τέσσερις ημέρες μετά την ανατροπή του
αγάλματος του Σαντάμ στη Βαγδάτη, διαδηλωτές άρχισαν τα αντιαμερικανικά
συνθήματα. Το πλέον σύνηθες ερώτημα των διαδηλωτών: Πόσο καιρό σκοπεύουν να
μείνουν οι Αμερικάνοι;

6. Υπάρχει ανθρωπιστική κρίση;

Όχι τόσο κρίση όσο κρίσεις. Ο πόλεμος ενέτεινε τις επιπτώσεις των κυρώσεων και
την ένδεια. Το μεγαλύτερο μέρος του Ιράκ εξακολουθεί να μην είναι επαρκώς
ασφαλές ώστε να δραστηριοποιηθεί ο ΟΗΕ και άλλες ανθρωπιστικές οργανώσεις. Η
διανομή βοήθειας από τον στρατό φαίνεται να είναι ελάχιστα οργανωμένη. Στη
Βαγδάτη λειτουργούν μόνο τρία από τα 32 νοσοκομεία – νερό και ηλεκτρισμό
εξακολουθεί να μη διαθέτει. Στο νοσοκομείο του Ουμ Κασρ, τα κρούσματα
διάρροιας είναι 10 φορές υψηλότερα του κανονικού. Στο Βόρειο Ιράκ, εκτιμάται
ότι υπάρχουν 800.000 «εσωτερικά εκτοπισμένοι».

7. Ανατίθενται τα συμβόλαια της ανοικοδόμησης σε ευνοουμένους του Λευκού
Οίκου;

Το οικονομικό «έπαθλο» είναι τεράστιο: ένα πρόγραμμα που μπορεί να
περιλαμβάνει έως και 100 δισ. δολάρια σε έργα. Οι ΗΠΑ μοιάζει να ενεργούν
βάσει της αρχής «τα τρόπαια στον νικητή». Τα πρώτα συμβόλαια για την
ανοικοδόμηση ανατίθενται από την υπηρεσία ανάπτυξης USAid, η οποία λογοδοτεί
στο Στέητ Ντιπάρτμεντ. Οι αμερικανικές εταιρείες έχουν αυτό που λέμε
«πλεονέκτημα εκκίνησης». Ακόμα και οι βρετανικές εταιρείες μένουν απ’ έξω.
Υποκύπτοντας στις εγχώριες επικρίσεις, η Ουάσιγκτον υποχρεώνει την
Halliburton, τον όμιλο πετρελαϊκών συμφερόντων που διοικούσε άλλοτε ο Τσέινι,
να διαγωνιστεί για το έργο τής επισκευής των πετρελαϊκών εγκαταστάσεων. Το
συμβόλαιο που είχε κάποτε εγγυηθεί στη Halliburton μειώθηκε από 7 δισ. δολάρια
σε 650 εκατομμύρια.

8. Θα διεκδικήσουν οι Κούρδοι ένα ανεξάρτητο κράτος;

Όχι. Οι Κούρδοι του Ιράκ διεκδικούν το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση. Κατεστάλησαν
βίαια επί δεκαετίες – 300.000 από αυτούς υποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν τα
σπίτια τους στο πλαίσιο της εθνοκάθαρσης του Σαντάμ. Τα 30 τελευταία χρόνια,
λόγω του ότι περιβάλλονται από εχθρικούς γείτονες, δέχονται επίσης ότι ένας
μεγάλος βαθμός αυτονομίας εντός ενός ομοσπονδιακού Ιράκ είναι η καλύτερη
δυνατή επιλογή, με την προϋπόθεση να έχουν λόγο στην κεντρική κυβέρνηση.

9. Είναι αυτό το πρώτο βήμα προς την αναδιάταξη της Μέσης Ανατολής;

Μπορεί, αλλά η διαδικασία θα εξαρτηθεί από πολλούς παράγοντες, κυρίως από την
υπομονή και την επιμονή που θα επιδείξει η Ουάσιγκτον στο Ιράκ. Αν το
μετα-σανταμικό Ιράκ αναδυθεί ως ένα εμφανώς πιο ελεύθερο, ευδόκιμο και σταθερό
μέρος, τότε το όραμα του Γούλφοβιτς για ένα Ιράκ – φάρο για το μέλλον μπορεί
να εκπληρωθεί. Είναι πάντως ελάχιστα πιθανό να καταφύγει ξανά στη βία η
Ουάσιγκτον στο άμεσο μέλλον, ούτε καν εναντίον της Συρίας. Η άποψη που
υπερισχύει είναι πως η διπλωματική και οικονομική πίεση επαρκούν – αν και η
απειλή της βίας σαφώς βοηθάει.

10. Υπάρχει πλέον ρόλος για τον ΟΗΕ;

Ένα επιχείρημα θέλει τις ΗΠΑ και τη Βρετανία – που πήραν το Διεθνές Δίκαιο στα
χέρια τους στο όνομα του ΟΗΕ – να περιθωριοποίησαν τον ΟΗΕ για πάντα. Τι
προηγούμενο όμως δημιούργησε το Ιράκ για την επίλυση του προβλήματος των όπλων
μαζικής καταστροφής σε άλλες χώρες, όπως η Βόρεια Κορέα, το Ιράν ή το
Πακιστάν; Ακόμη και τα πιο επιθετικά αμερικανικά γεράκια δεν μπορούν να
ισχυριστούν πως όλα τα απείθαρχα κράτη μπορεί να αντιμετωπιστούν με έναν
προληπτικό πόλεμο. Στο τέλος, λοιπόν, ΗΠΑ και Βρετανία θα αναγκαστούν
πιθανότατα να επιστρέψουν στον ΟΗΕ, τόσο για την ανοικοδόμηση του Ιράκ όσο και
για την άσκηση διπλωματικής πίεσης σε άλλες χώρες. Το ερώτημα είναι: «Σε ποιον
ΟΗΕ»;

Επιμέλεια: Κίττυ Ξενάκη