Κοιτάζοντας τη φρίκη…

Ένα τραυματισμένο παιδί αναπαύεται κάτω από το άγρυπνο βλέμμα της γιαγιάς του σε νοσοκομείο της μαρτυρικής Χίλα, στη Βαβυλώνα

«Κοιτάζοντας τον πόνο των άλλων». Μέσα από τα μάτια της διάσημης
Αμερικανίδας συγγραφέως Σούζαν Σόνταγκ και το ομώνυμο, νέο της βιβλίο.
Φωτογραφίες από το μέτωπο, εικόνες φρίκης, αγωνίας, πόνου. Τι μας προσφέρουν;
Υπάρχει ελπίδα πίσω από τους καπνούς και τα υψωμένα σε βοήθεια χέρια; Μας
βοηθούν να καταλάβουμε; Μήπως να κινητοποιηθούμε; «Το βάρος των λέξεων, το σοκ
των φωτογραφιών», έλεγε ένα παλιό διαφημιστικό σλόγκαν του «Paris Match».

Ο πόλεμος κουρελιάζει

«Τι μου επιφυλάσσει το μέλλον;». Μια Ιρακινή στέκεται μπροστά σε ένα βομβαρδισμένο σπίτι, στα περίχωρα της Βαγδάτης

Δείχνουν τα ακρωτηριασμένα πτώματα ενηλίκων και παιδιών. Δείχνουν πώς ο
πόλεμος εκτοπίζει, ερειπώνει, διαλύει, ισοπεδώνει. Μια βόμβα έχει ανοίξει
τρύπα στο πλάι ενός σπιτιού. Για κοίτα, το τοπίο δεν αποτελείται από σάρκα.
Παρ’ όλα αυτά, τα απογυμνωμένα κτίρια είναι σχεδόν τόσο εύγλωττα όσο και τα
ανθρώπινα μέλη (Βαγδάτη· Καμπούλ· Σαράγεβο· Γκρόζνι· 70 στρέμματα του Κάτω
Μανχάταν έπειτα από την 11η Σεπτεμβρίου· ο προσφυγικός καταυλισμός στην
Τζενίν). Κοιτάξτε, λένε οι φωτογραφίες, έτσι είναι. Αυτά κάνει ο πόλεμος. Ο
πόλεμος κουρελιάζει, ξεσκίζει, ξεκοιλιάζει. Ο πόλεμος καίει τα πάντα. Ο
πόλεμος διαμελίζει. Ο πόλεμος καταστρέφει.

Κραυγή για εκδίκηση

Υπάρχουν πολλές χρήσεις των αναρίθμητων ευκαιριών που προσφέρει η σύγχρονη ζωή
να κοιτάξουμε – από απόσταση, μέσω της φωτογραφίας – τον πόνο των άλλων. Οι
φωτογραφίες μιας θηριωδίας μπορεί να προκαλέσουν αντικρουόμενες αντιδράσεις:
μια κραυγή για ειρήνη· μια κραυγή για εκδίκηση· ή απλώς την αφηρημένη
συνείδηση, η οποία τροφοδοτείται διαρκώς από φωτογραφικές πληροφορίες, ότι
τρομερά πράγματα μπορεί να συμβούν. Χρειάζεται μεγάλη στωικότητα για να
ξεφυλλίσει κανείς κάθε πρωί την εφημερίδα, είναι τόσο πιθανό να δει
φωτογραφίες που θα τον κάνουν να κλάψει. Η αηδία και η συμπόνια που εμπνέουν
δεν πρέπει να τον αποσπούν από το να ρωτά τι εικόνες, τι θηριωδίες, τι
θανάτους δεν βλέπει.

Το μακάβριο μας προσκαλεί

Ένας Κουβεϊτινός πυροσβέστης δροσίζεται κοντά σε φλεγόμενη πετρελαιοπηγή της Ρουμάιλα

Ίσως οι μόνοι άνθρωποι που έχουν δικαίωμα να κοιτούν εικόνες πόνου να είναι
εκείνοι που θα μπορούσαν να κάνουν κάτι για να τον απαλύνουν – για παράδειγμα,
οι χειρουργοί στο στρατιωτικό νοσοκομείο – ή εκείνοι που θα μπορούσαν να
μάθουν από αυτόν.

Βρετανός στρατιώτης εισέρχεται με τη μονάδα του στη Βασόρα

Οι υπόλοιποι είμαστε ηδονοβλεψίες, είτε μας αρέσει είτε όχι. Σε κάθε
περίπτωση, το μακάβριο μας προσκαλεί να γίνουμε είτε θεατές είτε δειλοί,
ανίκανοι να κοιτάξουμε. Το μαρτύριο απεικονίζεται συχνά στη ζωγραφική ως θέαμα
– κάτι που παρακολουθείται (ή αγνοείται) από άλλους ανθρώπους. Η σημασία
είναι: όχι, δεν μπορεί να πάψει – και ο συγκερασμός απρόσεκτων και προσεκτικών
παθητικών θεατών την υπογραμμίζει.

Εικόνες αφύπνισης

Αμερικανοί πεζοναύτες ψάχνουν Ιρακινούς αιχμαλώτους σε κωμόπολη νοτίως της Βασόρας (αριστερά). Βρετανός ελεύθερος σκοπευτής λαμβάνει θέση κοντά στη Βασόρα (δεξιά)

Η πρώτη ιδέα είναι πως η προσοχή του κοινού κατευθύνεται από την προσοχή των
μέσων ενημέρωσης – που σημαίνει από τις εικόνες. Όταν υπάρχουν φωτογραφίες, ο
πόλεμος γίνεται «πραγματικός». Το κίνημα διαμαρτυρίας εναντίον του πολέμου του
Βιετνάμ γεννήθηκε από τις εικόνες. Το συναίσθημα ότι κάτι έπρεπε να γίνει για
τον πόλεμο στη Βοσνία γεννήθηκε από τις εικόνες. Η δεύτερη ιδέα είναι πως σε
έναν κόσμο κορεσμένο, ακόμη και υπερκορεσμένο, από εικόνες, αυτές που θα
έπρεπε να έχουν σημασία για εμάς έχουν ελαττούμενο αντίκτυπο: σιγά σιγά
γινόμαστε αναίσθητοι. Στο τέλος, παρόμοιες εικόνες μας κάνουν λίγο λιγότερο
ικανούς να νιώσουμε, να αφυπνιστούμε, να κινητοποιηθούμε.

Θεατές του πόνου

Τραυματισμένοι Ιρακινοί στρατιώτες, δεμένοι με χειροπέδες, περιμένουν να μεταφερθούν σε στρατιωτικό νοσοκομείο της Ντιουανίγια, στο Νότιο Ιράκ

Λέγεται συχνά πως ο πόλεμος, όπως και όλα όσα μοιάζουν πραγματικά, είναι
φωτογενής. Λέγεται συχνά πως «η Δύση» βλέπει ολοένα και περισσότερο τον πόλεμο
ως θέαμα. Τι επαρχιωτισμός! Γενικεύουμε τις συνήθειες ενός μικρού, μορφωμένου
πληθυσμού που ζει στο πλούσιο μέρος του κόσμου, εκεί όπου οι ειδήσεις έχουν
μεταλλαχθεί σε ψυχαγωγία. Λαμβάνουμε ως δεδομένο ότι όλοι είναι θεατές.
Υπονοούμε, με έναν διεστραμμένο, γελοίο τρόπο, ότι δεν υπάρχει πραγματικός
πόνος στον κόσμο. Είναι παράλογο να εξισώνεται «ο κόσμος» με τις ζώνες εκείνες
των πλούσιων χωρών, όπου οι άνθρωποι έχουν το αμφίβολο προνόμιο να γίνονται –
ή να αρνούνται να γίνουν – θεατές του πόνου των άλλων.

0ι νεκροί αδιαφορούν

Ιρακινός ελευθερώνει ένα περιστέρι στη στέγη του σπιτιού του, στη Βαγδάτη. Το ειρηνικό του μήνυμα όμως δεν θα αποτρέψει τους βομβαρδισμούς

0ι νεκροί αδιαφορούν πλήρως για τους ζωντανούς: γι’ αυτούς που αφαίρεσαν τη
ζωή τους· για τους μάρτυρες – ή για εμάς. Γιατί να αναζητήσουν το βλέμμα μας;
Τι θα είχαν να μας πουν; «Εμείς» – και «εμείς» είναι όλοι όσοι δεν έχουν ζήσει
ποτέ κάτι τέτοιο – δεν καταλαβαίνουμε. Πραγματικά δεν μπορούμε να φανταστούμε
πώς ήταν. Δεν μπορούμε να φανταστούμε πόσο φοβερός, πόσο τρομερός είναι ο
πόλεμος – και πόσο συνηθισμένος γίνεται. Δεν μπορούμε να καταλάβουμε, δεν
μπορούμε να φανταστούμε.

Απόγνωση για ένα πακέτο τρόφιμα, στην πόλη Σαφουάν του Νότιου Ιράκ (αριστερά). Ένα αγόρι προσπαθεί να συλλέξει λίγο νερό που χορηγεί η 42η ομάδα Βρετανών καταδρομέων, σε μια κωμόπολη κοντά στη Βασόρα(δεξιά)

Αυτό πιστεύει πεισματικά κάθε στρατιώτης, και κάθε δημοσιογράφος, και μέλος
ανθρωπιστικής οργάνωσης, και ανεξάρτητος παρατηρητής που έχει βρεθεί στο
μέτωπο και είχε την τύχη να γλιτώσει τον θάνατο. Και έχει δίκιο.