ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο πολίτης στο νέο περιβάλλον…

Στην εποχή μας, το υλικό δίνει τη θέση του στο άυλο, η αγορά παραχωρεί τη θέση
της στα δίκτυα και η elite των τεχνοκρατών περιβάλλεται με κύρος και δύναμη…

Το διαμορφούμενο περιβάλλον επιβραβεύει τις άυλες μορφές ισχύος που ξεπηδούν
από τον τεράστιο όγκο της πληροφορίας και την παραγωγή νέας γνώσης. Το
ηλεκτρονικό εμπόριο μεγεθύνεται με απίστευτους ρυθμούς και όπως είναι φυσικό
αποτελεί σημαντική απειλή για τα καταστήματα λιανικών πωλήσεων. Οι μηχανές
αυτόματων συναλλαγών, οι έξυπνες κάρτες και το ψηφιακό ρευστό χρήμα
δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα. Στην εποχή μας, όπου ο κύκλος ζωής των
προϊόντων είναι όλο και πιο βραχύς, η εισαγωγή των πιστωτικών καρτών έδωσε τη
δυνατότητα σε εκατομμύρια καταναλωτές να πολλαπλασιάζουν τις αγορές τους
πληρώνοντας μεγάλα επιτόκια για το δικαίωμα αναβολής της εξόφλησης των αγαθών
και υπηρεσιών. Το αποτέλεσμα της νέας νοοτροπίας το βιώνουμε με την αύξηση του
καταναλωτικού χρέους και τη μείωση των καταθέσεων, αφού οι άνθρωποι με τη νέα
δυνατότητα ξοδεύουν περισσότερα από όσα επιτρέπουν τα εισοδήματά τους.

Στον κόσμο των δικτύων οι πωλητές και οι αγοραστές αντικαθίστανται από τους
προμηθευτές και τους χρήστες και σχεδόν τα πάντα γίνονται αντικείμενο
πρόσβασης. Οι έξυπνες μηχανές αντικαθιστούν όλο και περισσότερο την ανθρώπινη
εργασία στη γεωργία, τη μεταποίηση και στον τομέα των υπηρεσιών. Η παγκόσμια
δικτυακή οικονομία οδηγεί και οδηγείται από την επιτάχυνση της τεχνολογικής
καινοτομίας.

Η νέα ψηφιακή επανάσταση στις τηλεπικοινωνίες χρησιμοποιείται από τις
πολυεθνικές εταιρείες για να διασυνδέσουν τον κόσμο και να εμβαπτίσουν την
πολιτισμική σφαίρα μέσα σ’ εκείνη του εμπορίου. Η ζωή εμπορευματοποιείται με
αποτέλεσμα την απώλεια του δώρου, του δωρεάν, της προσφοράς. Όλο και πιο πολύ
η επικοινωνία, η κοινωνικότητα και το εμπόριο γίνονται αδιαχώριστα. Το μεγάλο
ερώτημα για τα επόμενα χρόνια είναι: μπορεί να επιβιώσει ο πολιτισμός μας με
μια κρατική και μια πολιτισμική σφαίρα συρρικνωμένες και με τη σφαίρα του
εμπορίου να έχει απομείνει ο διαμεσολαβητής των ανθρωπίνων σχέσεων; Η
αποκατάσταση της ισορροπίας ανάμεσα στον πολιτισμικό και τον εμπορικό τομέα,
ίσως, είναι μια από τις πιο σημαντικές προκλήσεις της επερχόμενης εποχής της
πρόσβασης. Η μετανάστευση του εμπορίου και της κοινωνικής ζωής στην επικράτεια
του Κυβερνοχώρου απομονώνει ένα τμήμα του ανθρώπινου πληθυσμού από τον
υπόλοιπο με τρόπους που ποτέ δεν είχαμε φανταστεί. Το χάσμα ανάμεσα σε
κατέχοντες και μη κατέχοντες είναι ευρύ, αλλά το χάσμα ανάμεσα σε
διασυνδεδεμένους και μη είναι ευρύτερο.

Πρέπει να σημειωθεί ότι η νέα πραγματικότητα έχει δημιουργήσει μια νέα elite,
την elite των τεχνοκρατών και διευθυντών που συγκεντρώνει τεράστια πολιτική
ισχύ ώστε να επηρεάζει καίρια την παγκόσμια κατανομή δυνάμεων. Σύμφωνα με το
κυρίαρχο δόγμα, η εγκυρότητα αυξάνει παράλληλα με την εξειδίκευση και την
αφαίρεση. Αλλά ο αφαιρετικός και μηχανιστικός νους δεν μπορεί να αντιληφθεί
την πολυπλοκότητα των ανθρώπινων προβλημάτων. Η θεοποίηση της οικονομίας, η
οποία στηρίζεται στην αγιοποίηση της τεχνολογίας των επικοινωνιών, οδηγεί στη
συρρίκνωση της ζωντανής δημοκρατίας.

Σήμερα διαπιστώνουμε μια αυξανόμενη σημασία των ιδεών στην εμπορική σφαίρα.
Στον πολιτισμό τού μέλλοντος υπάρχει χώρος για μη εμπορικές απόψεις, γνώμες,
ιδέες; Σε μια κοινωνία στην οποία όλα τα είδη των ιδεών περικλείονται στη
μορφή της πνευματικής ιδιοκτησίας που ελέγχεται από τις μεγάλες εταιρείες,
ποιες θα είναι οι πιθανές επιδράσεις του νέου περιβάλλοντος στη συλλογική μας
συνείδηση και στο μέλλον του κοινωνικού διαλόγου; Ο πολίτης θα πρέπει να
ανταποκριθεί στις ευθύνες του, τόσο όσον αφορά στην ποιότητα της δημοκρατίας
όσο και όσον αφορά στον προσδοκώμενο πολιτισμό του μέλλοντος.

Ο καθηγητής Χρήστος Μασσαλάς είναι Πρύτανης Πανεπιστημίου Ιωαννίνων