ΒΕΡΝΟΝ ΣΜΙΘ «Ναι στο παιχνίδι της συναλλαγής, όχι στην κλεψιά»
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
8 λεπτά  |
 |
|
«Ήμουν σοσιαλιστής όσο ήμουν νέος. Μελετώντας Οικονομικά, συνειδητοποίησα ότι |
Ο νεαρός σοσιαλιστής από το Κάνσας, που πήρε πτυχίο ηλεκτρολόγου –
μηχανολόγου, άλλαξε και επιστήμη και ιδεολογία. Ο Βέρνον Σμιθ (Vernon Smith)
επέλεξε ένα μάθημα γενικής οικονομικής θεωρίας όταν σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο
του Κάνσας. Και απλώς κατέληξε – ύστερα από ένα διδακτορικό στα Οικονομικά από
το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ το 1955, πολλά πειράματα, τη θεμελίωση από τον
ίδιο ενός νέου επιστημονικού κλάδου – με το Νόμπελ Οικονομίας 2002 στα χέρια
και με βαθιά πίστη… στις αρχές του φιλελευθερισμού.
Το Νόμπελ μάλλον δεν το περίμενε. «Υπήρχε μια φήμη γύρω απ’ αυτό εδώ
και πολύ καιρό», λέει στα «ΝΕΑ» ο νομπελίστας. Κι εκείνος δεν είχε καμιά
προσδοκία, εξομολογείται. Είχαν, όμως, οι φίλοι του… «Ήταν ανακούφιση που οι
φίλοι μου τελικά είχαν δίκιο. Κι έτσι, δεν χρειάζεται πια να ανταποκριθώ στις
προσδοκίες κανενός!». Γιατί να έχει άλλωστε; Ο δρ. Σμιθ, καθηγητής Οικονομικών
σήμερα στο Πανεπιστήμιο Τζορτζ Μέισον, είναι συγγραφέας περισσότερων από 200
άρθρων και βιβλίων για τη θεωρία του κεφαλαίου, ενώ θεωρείται ο θεμελιωτής του
κλάδου των πειραματικών οικονομικών. Γι’ αυτό τιμήθηκε, άλλωστε με το Νόμπελ
Οικονομίας. Επειδή έβαλε την οικονομία στο… εργαστήριο.
Η οικονομία στο εργαστήριο; Κι όμως… Ο κ. Σμιθ κάνει πειράματα με την
οικονομία, όπως θα έκανε ένας φυσικός επιστήμονας για τον κλάδο του.
«Παίρνουμε προτάσεις της οικονομικής θεωρίας και τις δοκιμάζουμε με
πραγματικούς ανθρώπους σε ελεγχόμενα περιβάλλοντα. Μελετάμε τις αγορές, τα
οικοδομημένα λογικά μοντέλα, την ατομική συμπεριφορά, τι οδηγεί σε ισορροπία.
Κανένας δεν σου λέει πώς λειτουργεί η αγορά. Άλλωστε, αυτού του είδους η
οικονομία έχει να κάνει με διάφορα είδη ιδιωτικών πληροφοριών. Στο εργαστήριο
δημιουργώ ένα περιβάλλον όπου υπάρχουν αξίες, πωλητές και αγοραστές, οι οποίοι
κερδίζουν χρήματα. Δημιουργούμε τους κανόνες με τους οποίους οι άνθρωποι
συναλλάσσονται», εξηγεί.
«Λάβετε υπόψη σας ότι οι αγορές έχουν την τάση να πετυχαίνουν επίπεδα
τιμών με τα οποία θα “καθαρίσουν” – στα οποία οι αγοραστές και οι πωλητές
συμφωνούν μεταξύ τους και τα χρήματα πέφτουν πάνω στο τραπέζι. Με ενδιαφέρει
λιγότερο το τι σκέφτονται οι άνθρωποι και περισσότερο τι κάνουν σε
συγκεκριμένες καταστάσεις. Τα πειραματικά οικονομικά διερευνούν το πώς η
απόδοση της αγοράς επηρεάζεται από τους κανόνες της», λέει.
Συγκεκριμένα, τα πειράματα του Βέρνον Σμιθ απέδειξαν ότι ο μεγάλος αριθμός
τέλεια πληροφορημένων οικονομικών ατζέντηδων δεν αποτελεί προϋπόθεση για την
αποτελεσματικότητα της αγοράς – μια ριζοσπαστική διαπίστωση για τη συμβατική
οικονομική σκέψη. Ο 75χρονος σήμερα νομπελίστας έκανε το πρώτο του πείραμα το
1962 (τότε ήταν επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ) και
δημοσίευσε τα συμπεράσματά του στην επιθεώρηση «Journal of Political Economy».
Το άρθρο του «Μια πειραματική μελέτη της συμπεριφοράς της αγοράς» (An
experimental study of maket behaviour) θεωρείται εργασία – ορόσημο στον τομέα
των πειραματικών οικονομικών.
Στροφή στην ψυχολογία
 |
|
Ο Βέρνον Σμιθ με το έτερον ήμισυ του Νόμπελ Οικονομίας για το 2002, τον |
Το έτερον ήμισυ του Νόμπελ Οικονομίας για το 2002 είναι ο Ισραηλινο-αμερικανός
Ντάνιελ Κάνεμαν (Daniel Kahneman), ο οποίος ενσωμάτωσε την ψυχολογία στα
οικονομικά. Τα κύρια ευρήματα του Κάνεμαν αφορούν τη λήψη αποφάσεων σε
καταστάσεις αβεβαιότητας. Ο Κάνεμαν έδειξε ότι οι ανθρώπινες αποφάσεις δεν
έρχονται σε συμφωνία με όσα υποστηρίζει η συμβατική οικονομική θεωρία.
Άλλωστε, όλο και περισσότερο οι σύγχρονοι οικονομολόγοι απομακρύνονται από το
θεωρητικό μοντέλο των νεοκλασικών οικονομικών για να διερευνήσουν τον τρόπο με
τον οποίο οι κοινωνικοί, πολιτικοί και ψυχολογικοί παράγοντες επηρεάζουν την
οικονομία και να αποδείξουν ότι το σημερινό αλληλεξαρτώμενο διεθνές οικονομικό
σύστημα είναι ευαίσθητος δέκτης της μεταστροφής της ψυχολογίας των επενδυτών.
Τελικά, είναι τόσο σημαντική η ψυχολογία; «Εξαρτάται για το τι είδους αγορές
μιλάμε», εξηγεί ο Βέρνον Σμιθ. «Οι αγορές με τις οποίες κάνουμε πειράματα
είναι ολοκληρωμένες, ρυθμισμένες αγορές και βασίζονται στα κέρδη που μπορεί να
φέρουν μελλοντικά προϊόντα. Μιλάω για τις αγορές παραγωγών και καταναλωτών,
για τα αγαθά και τις υπηρεσίες».
«Από τα πειράματα μαθαίνουμε ότι οι άνθρωποι δεν είναι καθόλου ή είναι λίγο
ενημερωμένοι για τις αγορές, αλλά ωστόσο γνωρίζουν τι είναι αρκετό για να
φθάσει η αγορά σε ισορροπία», επισημαίνει ο Βέρνον Σμιθ. Δηλαδή, είμαστε όλοι
γεννημένοι έμποροι και χρηματιστές; «Εσείς θυμάστε πώς μιλήσατε για πρώτη
φορά, ή πώς μάθατε να μιλάτε;», ρωτά ο κ. Σμιθ για να συμπληρώσει: «Όλοι
έχουμε τεράστια γνώση και δεν θυμόμαστε πώς την αποκτήσαμε. Για παράδειγμα,
μερικοί άνθρωποι είναι ιδιοφυΐες στην εκμάθηση ξένων γλωσσών. Έτσι και οι
άνθρωποι έχουν διάφορες ικανότητες να λειτουργούν μέσα στις αγορές χωρίς να
χρειάζεται να σκεφτούν. Το κάνουν χωρίς να το συνειδητοποιούν και δεν
χρειάζεται να καταλαβαίνουν τις αγορές όπως ένας οικονομολόγος».
«Προβληματικές οι ελεγχόμενες οικονομίες»
Το ιδεολογικό ταξίδι του Βέρνον Σμιθ υπήρξε – αν μη τι άλλο – ευρύ και
ενδιαφέρον. Ξεκίνησε τις σπουδές του ως ορκισμένος σοσιαλιστής που πίστευε ότι
η καλή κοινωνία είναι αυτή στην οποία λίγοι σοφοί άνθρωποι λαμβάνουν τις
περισσότερες κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές αποφάσεις. Η μητέρα του
ήταν υποψήφια στις εκλογές για το Σοσιαλιστικό Κόμμα στο Κάνσας, ενώ ο παππούς
του ήταν επίσης σοσιαλιστής. Με το πέρασμα των χρόνων, όμως, απέκτησε
φιλελεύθερες πεποιθήσεις, πρεσβεύοντας ότι τα άτομα θα πρέπει να είναι όσο το
δυνατόν πιο ελεύθερα να κάνουν τις συναλλαγές τους. «Ναι, ήμουν σοσιαλιστής
όσο ήμουν νέος. Ιδιαίτερο ρόλο σ’ αυτό έπαιξε η οικογένειά μου που έκλινε προς
αυτή την κατεύθυνση. Όμως, όσο άρχισα να μαθαίνω περισσότερα για τα
οικονομικά, συνειδητοποίησα ότι αυτό δεν μπορεί να λειτουργήσει».
«Έχουμε ισχυρές αποδείξεις ότι οι ελεγχόμενες οικονομίες έχουν πρόβλημα
να ταΐσουν τους λαούς τους! Η ουσία είναι να διανέμεις τα αγαθά ευρέως, να μην
ξεχνάς ότι πρέπει να υπάρχει παραγωγή. Όμως, πρέπει να υπάρχουν κανόνες.
Πρέπει να παίζεις το παιχνίδι του εμπορίου και όχι το παιχνίδι της κλεψιάς»
λέει και παραθέτει ένα παράδειγμα: «Αν φυτέψω καλαμπόκι, έχω το δικαίωμα να
πάρω τη σοδειά, πρέπει να έχω τη δυνατότητα να πάρω και να χρησιμοποιήσω
όποιες διαδικασίες χρειάζονται για να υποστηρίξω τον εαυτό μου. Αν
προστατεύσεις τους ανθρώπους από αυτό το ρίσκο, αν τους εμποδίσεις, δεν
υπάρχει περίπτωση να κερδίσουν…».
Οι συνάδελφοί του Λανς Τέιλορ και Τζον Ίτγουελ υποστηρίζουν στο βιβλίο τους «Η
Παγκόσμια Δίνη του Χρήματος» (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις
«Πόλις») ότι στις σημερινές συνθήκες αβεβαιότητας και για την αποφυγή
οικονομικών κρίσεων που θα μπορούσαν να βυθίσουν σε ύφεση όλο τον πλανήτη,
χρειάζεται να συσταθεί μια παγκόσμια αρχή διαχείρισης της οικονομίας. Ποια
είναι η άποψή του; «Όσο πιο πολύ αποκεντρώνεις μια αγορά τόσο πιο
αυτορρυθμιζόμενη είναι. Όμως, το πρόβλημα παραμένει άλυτο ως προς οποιασδήποτε
μορφής κεντρική διεύθυνση».
Επένδυση ίσον παγκοσμιοποίηση
Τελικά, τι είναι αυτό που το λέμε παγκοσμιοποίηση; Υπάρχει ή είναι καλύτερο
να λέμε ότι η διεθνοποίηση του κεφαλαίου έχει προκαλέσει οικονομική
αλληλεξάρτηση; «Το γεγονός είναι ότι η παραγωγική δραστηριότητα φθάνει σήμερα
σε μέρη που δεν έφθανε ποτέ. Πρόσφατα ήμουν στο Μεξικό. Όλες οι μεγάλες
αυτοκινητοβιομηχανίες έχουν εταιρείες εκεί. Οι περισσότερες επιχειρήσεις
μεταφέρονται σ’ αυτές τις χώρες.
Αν, όμως, αυτές οι χώρες έχουν ασταθή καθεστώτα, αυτό θα είναι τεράστιος
φραγμός στην παγκοσμιοποίηση. Νομίζω ότι η παγκοσμιοποίηση μπορεί να συμβεί αν
αποφασίσουμε να επενδύουμε. Και αν κάθε χώρα καταργήσει τους φραγμούς».
Σε όσους κατηγορούν την Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο
για όλες τις οικονομικές κρίσεις και τις ανισότητες του πλανήτη, απαντά: «Όλοι
αυτοί που διαμαρτύρονται για τον ρόλο της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς
Νομισματικού Ταμείου, θα πρέπει να ξέρουν πως η παγκοσμιοποίηση θα συμβεί με ή
χωρίς Παγκόσμια Τράπεζα και Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.
Η μεγάλη ανάπτυξη των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας πραγματοποιήθηκε χωρίς
να υπάρχει ούτε το ένα ούτε το άλλο. Τον 19ο αιώνα, όταν δεν υπήρχε εισόδημα,
είχαμε πολύ λίγους φόρους».
Ως γνήσιος οικονομολόγος, ο κ. Σμιθ είναι υπέρ του φιλελευθεροποίησης και
κατά του προστατευτισμού της οικονομίας. «Υποστηρίζω τους χαμηλούς εμπορικούς
φραγμούς στις ΗΠΑ, γι’ αυτό και είμαι αντίθετος στο νομοσχέδιο του Μπους». Όσο
για τους πολέμιους της παγκοσμιοποίησης, ο Βέρνον Σμιθ προειδοποιεί: «Πάντα
υπάρχει κάποια ομάδα που επιδιώκει την επιστροφή στον προστατευτισμό. Όμως δεν
πρέπει να ξεχνάμε ότι πάντα πίσω από τέτοιες επιδιώξεις κρύβονται συμφέροντα».
Η λογική της… φούσκας
«Αν βάλουμε στο εργαστήριο τις χρηματιστηριακές αγορές, θα βιώσουμε
φούσκες και κραχ. Εκεί υπάρχει αβεβαιότητα, γιατί όλοι προσπαθούν να δώσουν
αξία σε κάτι που έχει να κάνει με μελλοντικές προσόδους οι οποίες δεν είναι
προβλέψιμες. Υπάρχουν κάποιες μετοχές που τείνουν να έχουν σταθερές τιμές,
αλλά η αβεβαιότητα είναι τεράστια. Κανένας δεν ξέρει ποιοι θα είναι οι
κερδισμένοι και ποιοι οι χαμένοι», τονίζει ο Βέρνον Σμιθ.
Όμως, αυτό δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. «Το ίδιο συνέβαινε και στη
βιομηχανία σιδηροδρόμων τον 19ο αιώνα. Αυτό που μένει είναι οι μακροπρόθεσμες
αξίες, τα μακροοικονομικά μεγέθη, ακόμη κι αν κάποιοι άνθρωποι χρεοκοπήσουν.
Είναι μια συνεχής διαδικασία και οι καινοτομίες στην τεχνολογία, όπως και η
αλληλεξάρτηση, έχουν προκαλέσει οικονομική εξάπλωση. Σ’ αυτό το κλίμα, όλοι
θέλουν να γίνουν πλούσιοι. Αν δείτε τους… επιζώντες από αυτό το παιχνίδι,
αυτή είναι και η δύναμη του συστήματος: οι άνθρωποι επενδύουν χρήματα σε
υποθετικές επενδύσεις. Μαθαίνουμε να ζούμε με αυτό. Μπορεί να φαίνεται
παράλογο όταν οι άνθρωποι επενδύουν χρήματα σε εταιρείες που δεν έχουν
κεφάλαιο, αλλά έτσι λειτουργεί αυτό το σύστημα».
Google news
