Διαστάσεις Βότκα με ανθρώπινο πρόσωπο

Στη μέση της Βατσλάβσκιε Ναμέστι, της κεντρικής πλατείας της Πράγας, ένας
άνδρας κάνει εμετό σε μια πηγή. Τον πλησιάζει τότε ένας περαστικός, και του
λέει: «Δεν ξέρετε πόσο σας καταλαβαίνω».

Ιούνιος 1999: ο Βάτσλαβ Χάβελ (δεύτερος από αριστερά), ο Άνταμ Μίχνικ (πρώτος από δεξιά) και οι τότε ηγέτες της Ουγγαρίας και της Αυστρίας συζητούν για το τι έμεινε από το 1989

Το ανέκδοτο αυτό κυκλοφορούσε στην Πράγα λίγους μήνες μετά τη σοβιετική
εισβολή του 1968. Δέκα χρόνια αργότερα, το καλοκαίρι του 1978, ο Βάτσλαβ Χάβελ
και μερικοί ακόμη διαφωνούντες από τη Χάρτα ’77 συναντούσαν στα
πολωνοτσεχοσλοβακικά σύνορα τους Πολωνούς συντρόφους τους. Ήταν κάτι μαγικό,
γράφει στην Ελ Παΐς ο πιο γνωστός από τους τελευταίους, ο Άνταμ Μίχνικ.
Αυτό που φτιάχναμε τότε ήταν η βάση μιας διεθνούς αντικομμουνιστικής
κοινότητας. Στην πρώτη μας συνάντηση, οι Τσέχοι και οι Σλοβάκοι φίλοι μας ήταν
πιο ενθουσιώδεις και πιο εφευρετικοί από εμάς, τους Πολωνούς. Ύστερα από μια
ώρα, ο Χάβελ έβγαλε από την τσάντα του μια φραντζόλα ψωμί και ένα μπουκάλι
τσέχικης βότκας που απεικόνιζε έναν κυνηγό και την καλλίγραμμη συνοδό του.
«Αφού σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο δεν υπάρχει», είπε, «ας αποζημιωθούμε
τουλάχιστον πίνοντας βότκα με ανθρώπινο πρόσωπο».

Αντίθετα με πολλούς από τους διαφωνούντες εκείνης της εποχής, ο Χάβελ δεν
υπέκυψε ποτέ στον ιδεολογικό πειρασμό του κομμουνισμού, ενός συστήματος που
απεχθανόταν με όλη του τη δύναμη. Αυτή ήταν άλλωστε και η μεγάλη του διαφωνία
με τον Μίλαν Κούντερα: όταν ο συγγραφέας ζητούσε από τους συμπατριώτες του να
είναι μετριοπαθείς και ρεαλιστές, ο θεατρικός συγγραφέας τους καλούσε να
αντισταθούν. Ποτέ δεν πίστεψε στη δυνατότητα συνεννόησης με τα σοβιετικά
στρατεύματα κατοχής, είτε στη χώρα του είτε στις άλλες χώρες του «υπαρκτού».
Και να ήθελε να πιστέψει, άλλωστε, δεν του το επέτρεπαν οι περιστάσεις. Την
άνοιξη του 1989, όταν άρχισαν στην Πολωνία οι διαπραγματεύσεις ανάμεσα στο
καθεστώς και στην Αλληλεγγύη, ο Χάβελ ήταν στη φυλακή. Εκείνη την εποχή
παιζόταν σε ένα θέατρο της Βαρσοβίας ένα θεατρικό του έργο και οι συνομιλητές
της Στρογγύλης Τραπέζης αποφάσισαν να το παρακολουθήσουν. Όταν τελείωσε, ο
Μίχνικ σηκώθηκε και, παρουσία του κομμουνιστή πρωθυπουργού, διάβασε μια δήλωση
διαμαρτυρίας για τη φυλάκιση του Χάβελ. Η ιστορία έτρεχε με ιλιγγιώδη
ταχύτητα, ούτε οι πρωταγωνιστές της δεν μπορούσαν να την προλάβουν.

Τον Ιούλιο του 1989, ο Μίχνικ και η παρέα του επισκέφθηκαν και πάλι την
Τσεχοσλοβακία και συνάντησαν τον Χάβελ, που είχε μόλις αποφυλακιστεί. Ήταν
πολύ κουρασμένος και δεν μπορούσε να συμμεριστεί τον ενθουσιασμό των
καλεσμένων του. Η Τσεχοσλοβακία δεν είναι Πολωνία, τους είπε, οι
μεταρρυθμίσεις εδώ θα αργήσουν πολύ. «Βάσεκ», του απάντησε ο Μίχνικ, «μέχρι το
τέλος του χρόνου θα έχεις γίνει πρόεδρος αυτής της χώρας». Ο Χάβελ τον κοίταξε
έκπληκτος. Αργότερα θα αναγνώριζε ότι ο Πολωνός σύντροφός του ήταν ο πρώτος
που είχε προβλέψει την προσωπική του πορεία.

Η πολιτική περιπέτεια του Χάβελ ολοκληρώθηκε. Η δημοσιογραφική περιπέτεια του
Μίχνικ συνεχίζεται. Σπάνιοι άνθρωποι, και οι δύο.