Πάλη των τάξεων και του… φαγητού

Όπως κι αν επιλέξετε να γεμίσετε το στομάχι σας τις γιορτινές ημέρες, πάρτε
μια ανάσα και θυμηθείτε: ό,τι κι αν κάνετε, τίποτα δεν μπορεί να συγκριθεί με
τα λουκούλλεια γεύματα του ένδοξου παρελθόντος.

Ένδοξα γεύματα του παρελθόντος. Μέσα σε 100 χρόνια απορρίψαμε τα στάνταρ των Ρούμπενς και Ρενουάρ αντικαθιστώντας τα με εικόνες Μπάρμπι και Τουίνγκι

Το φαγητό ήταν η βάση του πρώτου ταξικού συστήματος. Οι υπερβολές στον τρόπο
διατροφής είναι η πλέον πρωτόγονη μορφή προνομιακής εκδήλωσης και αρχικά η
ποσότητα μετρούσε περισσότερο από την ποιότητα. Η λαιμαργία μπορεί να είναι
αμαρτία αλλά ποτέ δεν θεωρήθηκε έγκλημα. Το αντίθετο, οι μεγάλες ορέξεις
διεγείρουν την παραγωγή και δημιουργούν πλεόνασμα ­ τα αποφάγια, με τα οποία
οι λιγότερο τυχεροί μπορούν να τραφούν.

Οι άθλοι. Θρυλικοί άθλοι της πέψης καταγράφηκαν στην αρχαιότητα σαν
απολογισμός θυμάτων μαχών ή… τυραννικών νόμων. Ενδεικτικά, ο Μαξιμίνος ο
Θράκας, έπινε καθημερινά έναν αμφορέα κρασί κι έτρωγε 20 – 30 κιλά κρέας, ενώ
ο Γκουίντο του Σπολέτο δεν ανήλθε τελικά στον γαλλικό θρόνο γιατί ήταν λιτός
στη διατροφή του. Το τραπέζι του εύπορου ανδρός αποτελεί κομμάτι της μηχανής
διανομής του πλούτου. Τα αιτήματά του ενισχύουν τις προμήθειες. Τα αποφάγια
του τρέφουν τους φτωχούς.

Το μοίρασμα του φαγητού αποτελεί ουσιαστικό είδος ανταλλαγής δώρων, στεριώνει
τις κοινωνίες. Οι αλυσίδες της διανομής τροφίμων είναι κοινωνικά χαλινάρια.
Δημιουργούν σχέσεις εξάρτησης, καταστέλλουν τις επαναστάσεις και διατηρούν τις
πελατειακές τάξεις στη θέση τους.

Η ιστορία αφηγείται τον τρόπο που επέλεξε η Κονσουέλο Βάντερμπιλτ, όταν έγινε
πυργοδέσποινα του Παλατιού Μπλένχαϊμ, για να αλλάξει τη μέθοδο διανομής όσων
περίσσευαν από τα τραπέζια στους φτωχούς γείτονες: τα έβαζαν πάλι σε
κονσερβοκούτια, όμως η Κονσουέλο, με ιδιαίτερη σχολαστικότητα επέμενε να
χωριστούν για πρώτη φορά τα είδη, δηλαδή το κρέας από το ψάρι, το γλυκό από τα
άλλα εδέσματα κ.λπ.

Και αν η παράδοση μάς πάει πίσω στους πρώτους αγροτικούς πολιτισμούς και τις
αποθήκες των παλατιών, ο Λαβύρινθος της Κνωσού δεν έκρυβε τον Μινώταυρο, ήταν
όμως γεμάτος με πιθάρια για λάδι και δοχεία για σιτηρά.

Επιστρέφοντας στο παρόν, πάντως, διαπιστώνουμε ότι η περίοδος της σεβαστής
παχυσαρκίας έχει λήξει. Ο τελευταίος πραγματικά χοντρός Αμερικανός πρόεδρος
ήταν ο Ουίλιαμ Ταφτ που ήταν τόσο τεράστιος, ώστε δεν μπορούσε να δέσει ούτε
τα κορδόνια των παπουτσιών του. Ο Μπιλ Κλίντον, των ημερών μας από την άλλη,
(όχι υπέρβαρος σίγουρα) επικρίθηκε για την «χαλαρή» ηθική του, όπως και για
την αντίστοιχη… μέση του.

Ιστορικά, η φτώχεια ήταν… λεπτή και η παχυσαρκία δείκτης κοινωνικής θέσης.
Όμως στις περισσότερες ανεπτυγμένες κοινωνίες σήμερα, οι πλούσιοι είναι λεπτοί
και το υπερβολικό πάχος ενδεικτικό κατώτερης τάξης. Η αλλαγή αυτή επήλθε
σχετικά αιφνίδια, κυρίως στα τέλη του 19ου αιώνα. Μέσα σε 100 χρόνια
απορρίψαμε τα στάνταρ των Ρούμπενς, Ρενουάρ αντικαθιστώντας τα με εικόνες
Μπάρμπι και Τουίνγκι. Οι περισσότεροι καλλιτέχνες του παρελθόντος θα
θεωρούνταν σήμερα εκκεντρικοί φετιχιστές.

Κανείς δεν γνωρίζει πώς συνέβη. Από τις βασικές εξηγήσεις που δίνονται είναι ο
καπιταλισμός και η εκβιομηχάνιση: Οι βιομηχανίες διατροφής και μόδας
δημιούργησαν μια αγορά για λεπτούς – ένα ιδανικό προϊόν σύμφωνο προς την άποψη
των προμηθευτών, ένα αίτημα που θα μπορούσε να διατηρηθεί επ’ αόριστον και
ποτέ να μην ικανοποιείται.

Η ιατρική σοφία πιστεύεται ότι επηρεάζει το γεγονός αυτό, όμως η σύγχρονη
δαιμονοποίηση του πάχους ξεπερνά ό,τι θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι πηγάζει από
πραγματικές ανησυχίες περί υγείας. Υπάρχουν ασθένειες που συνδέονται με το
πάχος όμως οι περισσότεροι παχύσαρκοι δεν υποφέρουν από αυτές.

Προς το παρόν, το χάσμα του πλούτου χωρίζει τις διατροφικές συνήθειες σε όρους
ποσότητας αλλά και ποιότητας. Υπάρχει πληθώρα τροφίμων, όμως για τα άριστα
παραγόμενα είδη διαφαίνεται ο κίνδυνος να γίνουν άλλο ένα προνόμιο των
«λεπτότερων» τάξεων.

Όσο η «λεπτή αισθητική» επεκτείνεται στην κοινωνία και οι «γεμάτες» τάξεις
αντιγράφουν τις αναλογίες των διασημοτήτων που θαυμάζουν, η απαίτηση για φτηνό
φαγητό θα μειώνεται, περισσότεροι άνθρωποι θα θέλουν λιγότερο, ανώτερης όμως
ποιότητας και – αν δουλέψει ο καπιταλισμός – η αγορά θα ανταποκριθεί.

Το κείμενο του ιστορικού Felipe Fernandez – Armesto δημοσιεύτηκε στην
εφημερίδα «Sunday Times»