ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Έλληνες: πατριώτες ή εθνικιστές;

Κυκλοφόρησαν τα αποτελέσματα μιας έρευνας που έγινε σε 28 χώρες σε 90.000
μαθητές του Γυμνασίου (βλ. «ΤΑ ΝΕΑ», 11-12-2202, σελ.16). Η έρευνα έδειξε ότι
μεταξύ αυτών των χωρών, οι Έλληνες έρχονται πρώτοι στα πατριωτικά αισθήματα,
με δεύτερους τους Κύπριους (ενν. Ελληνοκύπριους). Το ζήτημα αυτό είναι
ιδιαίτερα επίκαιρο στις μέρες μας που παίζεται η τύχη του Κυπριακού και η
επίλυση του, μετά την Κοπεγχάγη, κρέμεται από μια κλωστή.

Άραγε, οι Έλληνες είναι πιο εθνοκεντρικοί από τους περισσότερους άλλους λαούς;
Μήπως ο πατριωτισμός που αναφέρεται εδώ υπονοεί κάτι άλλο, την απλή αγάπη και
υπερηφάνεια για την Ελλάδα ως χώρα, ως κράτος; Ο πατριωτισμός άλλωστε
διακρίνεται από τον εθνικισμό (δηλαδή την αγάπη για ένα έθνος, που ενίοτε
αποβαίνει υπερβολική ή και επιθετική) γιατί αποτελεί την αφοσίωση – αγάπη –
ταύτιση σε σχέση με ένα κράτος και όχι με ένα έθνος. Ωστόσο, αν ένα κράτος
είναι εθνικό κράτος, όπως η Ελλάδα, τα όρια κράτους και έθνους είναι
δυσδιάκριτα.

Η διάκριση μεταξύ πατριωτισμού και εθνικισμού είναι πιο σαφής κυρίως (α) όταν
υπάρχει αφοσίωση – ταύτιση με ένα κράτος που η κοινωνία του είναι
πολυεθνοτική, και αυτή η ταύτιση έρχεται σε αντίθεση ή υπερβαίνει τον
εθνικισμό των επιμέρους εθνοτικών ομάδων, και (β) όταν μπορεί να διακρίνει
κανείς μεταξύ κρατικού εθνικισμού και πανεθνικισμού, όπως στην Ελλάδα του 19ου
αιώνα (η μικρή Ελλάδα σε αντιδιαστολή με την Μεγάλη Ιδέα) ή στον αραβικό κόσμο
που υπάρχει εννοιολογική διάκριση μεταξύ της αφοσίωσης σ’ ένα αραβικό κράτος
και της ταύτισης με το ευρύτερο αραβικό έθνος. Ας σημειωθεί ότι η συντριπτική
πλειονότητα των κρατών σήμερα δεν είναι εθνικά κράτη ή έθνη – κράτη, κι ας
επιμένουν ότι είναι, όπως π.χ. η Τουρκία, το Ισραήλ ή η επανενωμένη Κύπρος
όπως την θέλουν οι απορριπτικοί μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και Ελλήνων.

Ένα άλλο πρόβλημα με τη διάκριση μεταξύ πατριωτισμού και εθνικισμού είναι ότι
από τότε που εμφανίστηκε ιστορικά ο εθνικισμός και η ιδέα του έθνους (ύστερος
18ος αιώνας) οι δύο έννοιες χρησιμοποιήθηκαν συχνά ως συνώνυμα.

Πάντως, ο έντονος εθνοκεντρισμός των Ελλήνων είναι γνωστός και από άλλες
έρευνες (βλ. π.χ. Φραγκουδάκη & Δραγώνα επιμ., «Τι είν’ η πατρίδα
μας; Εθνοκεντρισμός στην εκπαίδευση», 1997). Έλειπε όμως το
συγκριτικό πλαίσιο. Ας σημειωθεί επίσης ότι οι Έλληνες φημίζονται διεθνώς ­
ειδικά στην Ευρώπη και σε χώρες όμορες με αυτήν, όπως η Τουρκία – ότι είναι
εθνοκεντρικοί και εθνικιστές.

Πού οφείλεται αυτό το προνόμιο του εθνοκεντρισμού και ίσως και εθνικισμού;
Οφείλεται, νομίζω, κυρίως σε δύο λόγους: (1) στην ελληνική εκπαίδευση, ειδικά
στα ιστορικά βιβλία, τα οποία είναι ελληνοκεντρικά σε τέτοιο σημείο, ώστε οι
Έλληνες μαθητές να είναι πεπεισμένοι ότι ανήκουν στον «περιούσιο λαό» τον
οποίο όλοι οι άλλοι λαοί ζηλεύουν και επιβουλεύονται και (2) σε αυτή καθαυτήν
τη φύση της ελληνικής εθνικής ταυτότητας.

Το γεγονός ότι οι Έλληνες μαθητές είναι όντως έντονα πατριώτες ή και
εθνικιστές (όπως φαίνεται κάθε χρόνο και στο Κοινοβούλιο Νέων) έχει και μια
άλλη δυσάρεστη παρενέργεια. Ως ενήλικες, σπάνια αλλάζουν γνώμη. Δεν έχουν τον
χρόνο να διαπιστώσουν, μελετώντας, ότι οι Έλληνες δεν είναι ανώτεροι και όλοι
οι άλλοι κατώτεροι. Το να θεωρείς τον εαυτό σου ανώτερο είναι βέβαια
ψυχολογικά πολύ ικανοποιητικό. Όμως σε υπεύθυνες θέσεις, ειδικά στην πολιτική,
αυτή η νοοτροπία οδηγεί σε συνεχή αδιέξοδα, λάθη και απογοητεύσεις.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο
Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.