Μια μεταφυσική φάρσα

Η Λήδα Τασοπούλου και ο Γιώργος Κροντήρης σε σκηνή από την παράσταση «Τρεις κύβοι ζάχαρη για τον καφέ της Κίρκης»

Πέρα από το γενικό «τσουβάλιασμα» που βόλεψε τον Άγγλο κριτικό, ακόμη και ο
όρος «Παράλογο» είναι και σήμερα, σαράντα χρόνια μετά την ταξινόμησή του,
θολός. Γιατί υπάρχουν δύο πλευρές από τις οποίες αυτός ο όρος μπορεί να
νομιμοποιηθεί στη θεωρητική συζήτηση. Από την πλευρά της οντολογίας και της
φιλοσοφίας γενικότερα, πλευρά στενής προσέγγισης, και την ευρύτερη που μπορεί
να καλύπτει ένα φάσμα από τη θεολογία έως την κοινωνιολογία και από την
ψυχολογία έως τη θεωρητική φυσική.

Με θεμέλιο π.χ. την Αριστοτελική Λογική κάθε πράξη που δεν υπακούει στις
θεμελιώδεις τέσσερις αρχές της και κυρίως στην Αρχή της Αντιφάσεως, θεωρείται
Παράλογη. Αλλά και η Αρχή της Αποκλείσεως, όταν παραβιαστεί, τουλάχιστον για
τον κοινό νου, οδηγεί στο Παράλογο, παρόλο που σήμερα είναι πλέον κοινός τόπος
ότι το ζωντανό π.χ. και το πεθαμένο δεν συναποκλείονται, αφού η θεωρία της
αβεβαιότητας και της απροσδιοριστίας μας ξαναγυρίζει στην ηρακλείτεια
μεταπτωτική αρχή της διαλεκτικής, που δέχεται πως το ζωντανό ενέχει το
πεθαμένο και το αντίστροφο.

Αφήνω που, όπως απέδειξε ο Ντοντς, το παράλογο υπάρχει πλούσιο, συνταρακτικό
και τραγικό μέσα στα κείμενα της κλασικής αρχαιότητας πριν χιλιάδες χρόνια από
την υπαρξιακή φιλοσοφία, στην οποία αναφέρθηκε για να το θεμελιώσει ο Έσλιν.

Εξάλλου, για να πούμε και μιαν ιστορική αλήθεια που κάνουμε ότι την αγνοούμε,
ο Χριστιανισμός εδώ και 2.000 χρόνια θεμελίωσε το δόγμα του πάνω στην παραδοχή
ενός θαύματος, ενός γεγονότος παρά τον Λόγον: παρθενογένεσις, θεανθρωπισμός
και εκ νεκρών Ανάστασις. Αυτός ο παρά τον Λόγον «κόσμος» δεν είναι τραγικός,
είναι για τον Χριστιανισμό η αναίρεση του σκανδάλου του θανάτου και ο δρόμος
προς τη Σωτηρία.

Μερικό συμπέρασμα: μόνο σ’ ένα θεωρητικό συγκρότημα, όπου προϋποτίθεται η
απουσία του Θεού, μπορεί κανείς να μιλάει για Παράλογο που προξενεί τραγωδία,
στον σύγχρονο κόσμο. Το έργο που είχε την έμπνευση η Λήδα Τασοπούλου να
παρουσιάσει στο αθηναϊκό κοινό ως σκηνοθέτις και πρωταγωνίστρια, που πήρε τον
ευρηματικό τίτλο «Τρεις κύβοι ζάχαρη για τον καφέ της Κίρκης», ανήκει χωρίς
καμιά αμφιβολία σ’ αυτή την αμφιλεγόμενη φιλοσοφική περιοχή. Θα έλεγα μάλιστα
πως σχολιάζει με καυστικό χιούμορ, καταλυτικό, τον παραλογισμό του πολιτισμού,
είτε θεμελιώνεται πάνω σε ατράνταχτες αρχές είτε πελαγοδρομεί χωρίς πυξίδα.

Το έργο του Οντιμπερτί είναι ένα ιδιοφυές κείμενο, μια, θα ‘λεγα, παραβολή
πάνω στο αιώνιο δραματουργικό θέμα: την εξουσία και τις σχέσεις εξουσίας. Το
ενδιαφέρον για τον αδίκως παραγκωνισμένο αυτόν Γάλλο συγγραφέα, έγκειται στο
γεγονός ότι στο βάθος της παραβολής του θεολογεί με όλες τις σημάνσεις που
έχει αυτή η πνευματική στόχευση. Διότι το θέατρο, από τον αισχυλικό Προμηθέα
έως το «Περιμένοντας τον Γκοντό», θεολογεί. Άλλοτε μελετά την τυραννική
εποπτεία του θείου στα ανθρώπινα πράγματα, την παρέμβασή του στην ιστορία, κι
άλλοτε, στην άλλη άκρη, διαπιστώνοντας την απουσία του Θεού, καταγράφει είτε
τα φαινόμενα νοσταλγίας, τάσεις επιστροφής, είτε την καταδίκη να ζεις σ’ έναν
έρημο κόσμο χωρίς Θεό, αναλαμβάνοντας ανά πάσα στιγμή την ευθύνη, απόλυτα
ελεύθερος, των επιλογών σου.

Ο Οντιμπερτί ανατρέχοντας σε μια Κίρκη-θεά που θύει και απολύει, σατιρίζει
έναν κόσμο, την ιστορία, τις κοινωνικές συμπεριφορές αιώνων ως μια εθελούσια
υποταγή στη γοητεία της εξουσίας, κάθε εξουσίας, που είναι απεικονίσεις,
τιμές, είδωλα επί της γης του θείου προτύπου. Κάθε εξουσία είναι μίμησις της
δογματικής αρχής που, είτε ονομάζεται Θεός είτε Φύση, μας υποχρεώνει σε
υποταγή, σε αποδοχή που κι όταν ακόμη ο εξουσιαστής απουσιάζει ή αποσύρεται
είναι παρών διά της απουσίας του και στοιχειώνει τη μνήμη νοσταλγικά. Ο
Οντιμπερτί σκαρώνει ένα υπέροχο υπερρεαλιστικό παραμύθι με σύγχρονο ένδυμα
όπου η Κίρκη-εξουσία-θεός-θήλυ ταξινομεί τον κόσμο, τον υπνωτίζει, τον
υποτάσσει, τον εμπνέει, τον εξουθενώνει, τον σκοτώνει και τον ανασταίνει κατά
βούληση, σαν ένας ταχυδακτυλουργός ή μέγας μαριονετίστας ή, γιατί όχι, σαν
επιδέξιος και πανούργος συγγραφέας που «γράφει» μια ιστορία και μόνο αυτός
γνωρίζει τα κίνητρα και τους σκοπούς των ηρώων του, αυτός αποφασίζει πότε θα
βγουν και πότε θα μπουν στην ιστορία, πότε θα αφανιστούν και πότε θα δοξαστούν.

Οι συντελεστές

Η Λήδα Τασοπούλου προίκισε το δραματολόγιο του Αμφι-Θεάτρου με ένα θαυμάσιο
κείμενο έχοντας στη διάθεσή της μια ρέουσα και ευφάνταστη, πλούσια γλωσσικά
μετάφραση της Βάνας Χατζάκη. Η Αγνή Ντούτση συνεχίζοντας μια ώριμη περίοδο
έχτισε ένα θεατρικότατο σκηνικό, σχεδίασε έξοχα κοστούμια και τερατώδεις
μάσκες. Ο Ιάκωβος Δρόσος βρήκε τα μοτίβα (ειρωνικά μακάβρια τανγκό) που έδωσαν
βάθος και νόημα στην αλληγορία.

Η Τασοπούλου με σίγουρο χέρι, μέτρο, λιτότητα μέσων και μιαν εκρηκτική,
υπόγεια, υπονομευτική φαντασία καθοδήγησε τους ηθοποιούς να ισορροπήσουν
ανάμεσα στο ρεαλιστικό, στο υπερρεαλιστικό και το υπούλως μεταφυσικό. Σ’ αυτή
τη μεταφυσική φάρσα, όπως θα μπορούσα να χαρακτηρίσω το είδος αυτό
δραματουργίας (πολύ κοντά στον Πιραντέλο αλλά και στον Ιονέσκο της ώριμης
περιόδου) η Λήδα Τασοπούλου ως πρωταγωνίστρια κατόρθωσε να συγκροτήσει, με
κυριαρχία μέσων αξιοσημείωτη, ένα ρόλο που συνδύαζε μαγεία, ειρωνεία,
αυταρχισμό, κρυφό και ως εκ τούτου ερεθιστικό ερωτισμό, και θηλυκή γοητεία με
σατανική εφευρετικότητα. Δίπλα της ο Νίκος Παπαδόπουλος (ένας ηθοποιός με
ανεκμετάλλευτα ακόμη προσόντα) έπαιξε το άθυρμα, το μπαίγνιο του
θήλεος-θεού-θύτη με αξιοσημείωτη οικονομία μέσων. Ο Κροντήρης κατόρθωσε να
κυριαρχήσει με μέτρο σ’ ένα ρόλο επικίνδυνο ανάμεσα στο γελοίο και το τραγικό.
Η νέα ηθοποιός Σοφία Φαραζή έχει πλούσια προσόντα, σκηνική παρουσία και
συνθετικές ικανότητες. Ο Κουρλαμπάς πάντα στέρεος, ο Μαρκόπουλος εύπλαστος, ο
Μπούγος και ο Κων/νος Γεωργίου ωραίες φιγούρες, ο Βενιάδης και ο Μάρος
εκφραστικοί στους χαρακτηριστικούς ρόλους τους.

INFO

«Τρεις κύβοι ζάχαρη για τον καφέ της Κίρκης» στο «Αμφι-Θέατρο» (Αδριανού 111,
Πλάκα, τηλ. 210-32.33.644).