ΡΙΣΑΡΝΤ ΚΑΠΟΥΣΙΝΣΚΙ «Εμπνέομαι από τον Ηρόδοτο, τον πατέρα του ρεπορτάζ»

«Ο κόσμος που ζούμε είναι πρωτόγνωρος. Μέχρι τώρα δεν έχουμε καταφέρει να βρούμε τρόπους αποδυνάμωσης της τάσης, που θέλει την πρόοδο να γεννά ολοένα και μεγαλύτερες ανισότητες. Δεν είναι όμως τέλμα. Είναι μία μεταβατική κατάσταση», λέει ο Ρίσαρντ Καπουσίνσκι

Είναι από τους σπουδαιότερους ταξιδευτές δημοσιογράφους του τελευταίου μισού
αιώνα. Με περισσότερες από εκατό χώρες, κυρίως του Τρίτου Κόσμου,
καταγραμμένες στο διαβατήριό του, με περισσότερες από 27 επαναστάσεις και
πραξικοπήματα καταγραμμένες στη μνήμη και τα γραπτά του. Ο Τζον Λε Καρέ τον
έχει χαρακτηρίσει «μάγο του ρεπορτάζ», ο Σαλμάν Ρούσντι «δημιουργό ενός
εκπληκτικού κράματος ρεπορτάζ και τέχνης». Ο ίδιος, ταπεινός όπως όλοι οι
μεγάλοι, με μια γλυκύτητα και μια προσήνεια που σε αφοπλίζει, λέει απλώς:
«Είναι και οι δύο πολύ καλοί φίλοι». Πρόσφατα κυκλοφόρησαν στα ελληνικά, από
τις Εκδόσεις Μεταίχμιο, σε μετάφραση Ζώγιας Μαυροειδή, δύο βιβλία του, ο
Πόλεμος του Ποδοσφαίρου, αποσπάσματα από το οποίο προδημοσίευσαν
πρόσφατα «ΤΑ ΝΕΑ» και ο Έβενος, το Χρώμα της Αφρικής, η
«καταγραφή ενός γάμου σαράντα ετών», όπως λέει, ανάμεσα στον ίδιο και τη Μαύρη
Ήπειρο.

Ο Καπουσίνσκι βρίσκεται σήμερα στην Αθήνα· τις τελευταίες ημέρες όμως
επισκέφθηκε την Κω, την Αλικαρνασσό, τη Σμύρνη, τη Χίο, τη Σάμο, βάδισε στα
χνάρια του ήρωα που θα «πρωταγωνιστήσει» στο επόμενο βιβλίο του. Ο Ηρόδοτος ως
ο πρώτος μεγάλος ρεπόρτερ, ο «εμπνευστής της ιδέας ότι προκειμένου να γράψεις
για τον κόσμο πρέπει να πας στους άλλους, να τους αφουγκραστείς». Ο Ηρόδοτος
ως ο πρώτος οπαδός της παγκοσμιοποίησης, ο πρώτος που «συνειδητοποίησε ότι
ζούμε σε έναν πολυπολιτισμικό κόσμο και πως, για να επιβιώσουμε σε αυτόν,
πρέπει να γνωρίσουμε και να καταλάβουμε και να σεβόμαστε τους άλλους». Ο
Ηρόδοτος ως εν δυνάμει πηγή έμπνευσης, για τον ίδιο τον Καπουσίνσκι από τότε
που σπούδαζε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, και για κάθε νεαρό
δημοσιογράφο – αφορμή γι’ αυτό το βιβλίο, άλλωστε, η κυκλοφορία του οποίου θα
συνοδεύσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας, ήταν η επιμονή του εκδότη «να
γράψω ένα βιβλίο για την τέχνη της δημοσιογραφίας», λέει στα «ΝΕΑ».

Ο δρόμος που επέλεξε ο Καπουσίνσκι δεν ήταν ο πιο εύκολος, ήταν αντίθετα
γεμάτος πόνο, πολέμους, δυστυχία – και προσωπικό κίνδυνο. Δεν αναρωτήθηκε ποτέ
αν αξίζει τον κόπο; «Όταν τελείωνα τις σπουδές μου, είδα μπροστά μου δύο
δυνατότητες. Η μία ήταν η ακαδημαϊκή καριέρα. Η άλλη, να ζήσω την ιστορία εν
τω γίγνεσθαι. Ήταν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η αρχή της νέας ιστορίας του
κόσμου, η μεγάλη αλλαγή από την εξάρτηση και την αποικιοκρατία στις ελεύθερες
και ανεξάρτητες κοινωνίες. Η προοπτική αυτή με συνεπήρε».

Όπως και ο Ηρόδοτος, έτσι και ο Καπουσίνσκι άντλησε το «μεγάλο
περιεχόμενο της ζωής του» από τα μακρόχρονα ταξίδια του. Θέλησε, και αυτός, να
εξουδετερώσει με τη διήγησή του όσο μπορούσε τον χρόνο. «Ήμουν επί μακρόν
ανταποκριτής πρακτορείων ειδήσεων. Ερχόμουν σε επαφή με πραγματικότητες πολύ
πλούσιες, γεμάτες χρώμα, αλλά ήμουν υποχρεωμένος να στέλνω τηλεγραφήματα,
φτωχά, τυποποιημένα. Δεν μπορείς έτσι να μεταδώσεις τον κόσμο. Να περιγράψεις
τη μυρωδιά των δένδρων, την ατμόσφαιρα, τις συμπεριφορές των ανθρώπων.
Αποφάσισα λοιπόν να γράψω για τα ίδια γεγονότα, αλλά χρησιμοποιώντας τις
τεχνικές της λογοτεχνίας. Κανείς δεν μου το ζήτησε. Το έκανα για προσωπική μου
ευχαρίστηση. Αναζητώντας την αλήθεια».

Για τον Καπουσίνσκι, το περίεργο είναι πως δεν υπάρχουν πολλοί άλλοι άνθρωποι
όπως αυτός, διατεθειμένοι να μετακινηθούν, να ταξιδέψουν, να γνωρίσουν. Και
αυτό ακριβώς, η άγνοια του άλλου, είναι κατά την άποψή του που πυροδοτεί τα
μίση, που συντηρεί τα στερεότυπα εις βάρος της ειρήνης. «Το ανθρώπινο μυαλό
είναι οκνηρό», λέει. «Είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης».
Το ίδιο και ο πόλεμος, αυτός που διεξάγεται, όπως γράφει, «εδώ και χιλιάδες
χρόνια. Κι όμως, κάθε φορά μοιάζει σαν όλα να ξεκινούν από την αρχή».

Μέσα από την καταγραφή του πολέμου, ο Καπουσίνσκι περνά το ισχυρότερο
μήνυμα ειρήνης. Μέσα από την καταγραφή των ανισοτήτων, αναζητεί μια λύση στο
αίνιγμα που θέλει την πρόοδο να γεννά ολοένα και μεγαλύτερες ανισότητες. «Ο
κόσμος που ζούμε είναι πρωτόγνωρος. Μέχρι τώρα δεν έχουμε καταφέρει να βρούμε
τρόπους αποδυνάμωσης αυτής της τάσης, δεν είναι τέλμα όμως, είναι μία
μεταβατική κατάσταση.

Στον Έβενο, το ταξίδι τελειώνει κάτω από τη σκιά ενός δένδρου, στην
Αιθιοπία. Το δικό του ταξίδι, άραγε, θα τελειώσει ποτέ; «Συνεχίζω», απαντά
χαμογελαστός. «Στα μέσα του Αυγούστου, ξεκίνησα για ένα ταξίδι σε επτά χώρες,
σε τρεις ηπείρους, μέσα σε τέσσερις μήνες: ΗΠΑ, Μεξικό, Αργεντινή, Βραζιλία,
Ελλάδα, Τουρκία, τώρα πάλι Ελλάδα, έπειτα Ισπανία… Ο Έβενος είναι το πρώτο
μέρος μιας τριλογίας, των αναμνήσεών μου. Το επόμενο θα έχει επίκεντρο τη
Λατινική Αμερική, το τρίτο την Ασία. Συνεχίζω», επαναλαμβάνει χαμογελαστός και
λίγο απορημένος που τον ρώτησα, που δεν κατάλαβα ότι για αυτόν δεν τίθεται
θέμα επιλογής.

Τα καλλιστεία, ο Μωάμεθ, τα θύματα…

«Η Ανατομία ενός Πραξικοπήματος»: μία από τις «αφρικανικές περιπέτειες»
που αφηγείται ο Καπουσίνσκι στο βιβλίο του Έβενος. Ήταν στις 15
Ιανουαρίου του 1966, όταν ο στρατηγός Ιρόνσι κατέλαβε την εξουσία στη Νιγηρία
– το πρώτο από μία σειρά πραξικοπημάτων. Τριάντα έξι χρόνια αργότερα, τρία
χρόνια μετά την αποκατάσταση της πολιτικής εξουσίας, ένας διαγωνισμός
καλλιστείων και ένα προκλητικό άρθρο για τον Μωάμεθ στάθηκε αφορμή να
πεθάνουν, στην πόλη Καντούνα, περισσότεροι από 215 άνθρωποι. Τον Καπουσίνσκι,
οι πρόσφατες ταραχές δεν τον εξέπληξαν καθόλου.

«Το πρόβλημα», λέει, «είναι ότι σε πολλές από αυτές τις χώρες υποβόσκουν
ισχυρές εντάσεις, κοινωνικές, θρησκευτικές, πολιτισμικές, γλωσσικές, οι οποίες
μπορεί να παραμείνουν αδρανείς επί χρόνια, αρκεί όμως μία αφορμή για να
ξεσπάσουν. Το νιώθεις αυτό όταν βρίσκεσαι εκεί. Και το χειρότερο είναι πως,
όταν ξεσπούν, διαρκούν λίγο και δεν οδηγούν πουθενά. Μία, δύο, τρεις ημέρες κι
έπειτα ησυχία, μέχρι την επόμενη φορά, αύριο ή και σε δέκα χρόνια. Είναι απλώς
μία ανακούφιση από το άγχος, το κοινωνικό, το ψυχολογικό, ένα είδος κάθαρσης.
Η οποία όμως δεν παράγει τίποτε παρά μόνο περισσότερο μίσος».

Σε 19 γλώσσες

Ο Ρίσαρντ Καπουσίνσκι γεννήθηκε το 1932 στο Πινσκ, πόλη που ανήκει σήμερα
στη Λευκορωσία, «την πιο φτωχή και εξαθλιωμένη μεριά της Ευρώπης». Η
οικογένειά του μετακόμισε στη Βαρσοβία επτά χρόνια αργότερα. Έζησε τη
ναζιστική κατοχή, κατόπιν τη σοβιετική. Ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία αμέσως
μετά το σχολείο, αρχικά σε μία εφημερίδα της κομμουνιστικής νεολαίας. Σε
ηλικία 24 ετών έγινε, από την Ινδία, ο πρώτος ανταποκριτής της χώρας του στο
εξωτερικό. Το 1958 ταξίδεψε στην Γκάνα. Κι έπειτα, σε 100 και πλέον χώρες· σε
καθεμιά από αυτές, ένιωθε «λίγο όπως στο Πινσκ». Ξεκίνησε ως ανταποκριτής του
πολωνικού πρακτορείου ειδήσεων. Παραιτήθηκε από αυτό μετά το πραξικόπημα του
1981. Επέμεινε όμως και διακρίθηκε για τα διεθνή ρεπορτάζ του στο Τάιμ, το
Σπίγκελ, την Μοντ Ντιπλοματίκ. Τα βιβλία του, μεταξύ των οποίων ο
Αυτοκράτορας, ο Σάχης των Σάχηδων, το Ιμπέριουμ, ο Πόλεμος του Ποδοσφαίρου και
ο Έβενος, Το Χρώμα της Αφρικής, έχουν μεταφραστεί σε 19 γλώσσες.

INFO

Τα βιβλία του «Ο Πόλεμος του Ποδοσφαίρου» και «Έβενος, το Χρώμα της Αφρικής»,
που κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο, παρουσιάζονται αύριο στις 12 μ.,
στο ξενοδοχείο «Esperia Palace» (Σταδίου 22), παρουσία του συγγραφέα και του
πρέσβη της Πολωνίας.