ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Πολιτικές τηλε-παγίδες

Αναρωτιόμαστε αν και ο ίδιος ο κόσμος δεν υπάρχει παρά μόνο για να
λειτουργεί σαν διαφημιστικό αντίγραφο κάποιου άλλου κόσμου

Jean Baudrillard, 1986

Ένα από τα κρισιμότερα ζητήματα της Δημοκρατίας μας είναι το ποιος παγιδεύει
ποιον στις πάντα εύθραυστες σχέσεις (αν)ισορροπίας ανάμεσα στην πολιτική, την
κοινωνία και τα ΜΜΕ. Ας αναλύσουμε τη διαλεκτική της (αλληλο)παγίδευσης και
τις συνέπειές της. Πρώτα οι τηλε-παγίδες.

1η παγίδα: Το επικοινωνιακό αμπαλάζ. Όλα μοιάζει να είναι μόνο χρώμα
(κίτρινα τρικ και ροζ εφέ σε γκριζόμαυρο φόντο), μόνο χώρος (εδώ και παντού
αλλά σε ακίνητη στάση του θεατή), μόνο χρόνος (σλόγκαν και σποτ δίχως βάθος)
και εν τέλει μόνο χρήμα (κέρδος, κατανάλωση, καριέρα).

2η παγίδα: Το μικροκοινωνικό σκηνικό. Οι φίλοι και γνωστοί βγάζουν στον
αέρα τους φίλους και γνωστούς τους. Τα ΜΜΕ της ομάδας (συμφερόντων) που ποτέ
όμως δεν δημιουργούν παρέα (κοινών ιδανικών).

3η παγίδα: Η προσομοίωση πολιτικής. Ο καθείς (και άπαντες) εκφράζει την
άποψή του, όλοι καταθέτουν τη γνώμη τους, οι τηλεοπτικές μάχες των παραθύρων
μετρούν νικητές και θύματα σε καθημερινή βάση και ουδείς συνειδητοποιεί ότι
όλο αυτό το βουητό δεν έχει καμία σχέση ούτε με τον πολιτικό λόγο ούτε με τον
πολιτικό διάλογο.

4η παγίδα: Η νόθευση του δημοκρατικού παιχνιδιού. Οι θεσμοί της
Πολιτείας τραυματίζονται συνεχώς από τη λειτουργία των ΜΜΕ όχι λόγω της
αναγκαίας (ακόμα και σκληρής) κριτικής, αλλά λόγω της υπονόμευσης των
θεσμοφυλάκων προς όφελος της επικράτησης των κλειδοκρατόρων.

Σε τι να στοχεύουν άραγε όλες αυτές οι τηλε-παγίδες στις οποίες εκόντες
άκοντες πέφτουν οι περισσότεροι (αν όχι όλοι) πολιτικοί;

Το κοινωνικό αντίκρυσμα του τηλεοπτικού «οχταποδεναγκαλισμού» συνοψίζεται στις
εξής τέσσερις – όσες και οι αντίστοιχες παγίδες – αρχές.

1. Όλοι είμαστε ίδιοι (αν το «πλάνο» είναι το ίδιο).

2. Όλοι πρέπει να υιοθετήσουμε το ίδιο life-style (αν επιθυμούμε να
εισέλθουμε έστω στα παρασκήνια της δημοσιότητας).

3. Όλοι μπορούμε να το παίζουμε πολιτικά (αν η πολιτική έχει αποφασίσει
«να μας παίξει»).

4. Όλοι οι κανόνες παραβιάζονται ατιμωρητί (αν ο παραβάτης καλύπτεται
από το σύστημα).

Αυτή η (χωρίς κομματικές ή άλλες – πλην της ηθικής – διαχωριστικές γραμμές)
επικίνδυνη σχέση μιντιακοπολιτικών παγίδων και αρχών κοινωνικής (ατομικής
κυρίως) επιβίωσης έχει σίγουρα διαβρώσει σχεδόν τον κάθε Έλληνα.

Από τον κακομοίρη που αυτο-ταπεινώνεται στα reality shows μέχρι τον αλαζονικό
εκπρόσωπο της όποιας παράταξης, από τον γιάπι που εκθειάζει το σώμα του ή το
πορτοφόλι του μέχρι τον ξερόλα διανοούμενο, από τη θεαματοποίηση των συλλήψεων
των τρομοκρατών (επιτυχία του υπουργείου Δημόσιας Τάξης) μέχρι την
επαπειλούμενη απαγόρευση τηλεοπτικής κάλυψης της δίκης (αποτυχία του
υπουργείου Δικαιοσύνης).

Όλα επιτρέπονται – όλα γίνονται ανεκτά – όλοι οι δικοί μας τη γλιτώνουν.

Αυτή η κατάσταση δεν ανατρέπεται με Κώδικες Δεοντολογίας (άνωθεν ή εκ πλαγίων
καθοδηγούμενους). Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι η Δεοντολογία κωδικοποιεί το
πρέπον, δηλαδή παγιώνει αξίες, πολιτιστικά δεδομένα, κοινωνικές προσδοκίες,
συμπεριφορές. Σε τελική ανάλυση διαμορφώνει ένα «τηλεοπτικό ήθος».

Αυτό όμως το ήθος δεν διαπλάθεται ούτε γαλβανίζεται «εν κενώ». Συμπεριλαμβάνει
και συμπυκνώνει το γενικότερο (τρέχον) πολιτικό, κοινωνικό, πολιτιστικό ήθος.
Τούτο το τελευταίο έχει χάσει τις αντοχές και τις αντιστάσεις του, με συνέπεια
να συμ-παρασύρεται από τον μιντιακό επεκτατισμό και – προκειμένου να διασωθούν
οι σχεδόν ισόβιοι ηγέτες μας – να διαπλέκεται το ένα με το άλλο (σαν δίχτυ
αράχνης συνενοχών).

Επειδή όμως οι πολλές διαπλοκές προκαλούν και εμπλοκές και επειδή βαρεθήκαμε
να μας παραδίδουν μαθήματα «καθηκοντολογίου» οι τηλεπαγιδευμένοι πολιτικοί
μας, καιρός νομίζω είναι να τους δώσουμε κι εμείς ένα μάθημα αλλαγής ήθους
(και όχι τηλεκοντρόλ ή εταιρείας) μέσα από την απλή χρήση του (μοναδικού μη
εισέτι περιορισθέντος) δικαιώματος: αυτό της συνολικής απόρριψης.

«Δεν αλλάζω απλώς κανάλι. Αλλάζω εσάς για να βρω τη ζωή μου πάλι».

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.