Η παγκοσμιοποίηση θέλει γιατρούς, όχι ιεροκήρυκες

Η παγκοσμιοποίηση βρίσκεται κάτω από τη μεγαλύτερη πίεση που έχει γνωρίσει
ποτέ. Παντού υπάρχουν προβλήματα. Στις περισσότερες περιοχές του κόσμου –
Νότια Αφρική, Νότια Αμερική, Μέση Ανατολή και Κεντρική Ασία – παρατηρείται
οικονομική επιβράδυνση. Η Βόρεια Αμερική, η Δυτική Ευρώπη και η Ιαπωνία
βρίσκονται αντιμέτωπες με χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, ενώ καραδοκεί πάντα ο
κίνδυνος της ύφεσης. Και ο φόβος του πολέμου πλανάται τώρα πάνω από το Ιράκ.

Για τους υπέρμαχους των ελεύθερων αγορών και του ελεύθερου εμπορίου, η
κατάσταση αυτή δημιουργεί σημαντικές προκλήσεις. Γιατί η παγκοσμιοποίηση
βρίσκεται σε κίνδυνο; Γιατί τα πλεονεκτήματά της δεν αναδεικνύονται παρά σε
ελάχιστες χώρες; Μπορεί να επιτευχθεί μια πιο ισορροπημένη παγκοσμιοποίηση;

Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις στις ερωτήσεις αυτές. Οι ελεύθερες αγορές
είναι απαραίτητες για την οικονομική ανάπτυξη, αλλά αυτό δεν είναι αρκετό.
Μερικές περιοχές του κόσμου, όπως η Ανατολική Ασία και η Κίνα, τα έχουν
καταφέρει μια χαρά τα τελευταία χρόνια, χωρίς την παγκοσμιοποίηση. Κάποιες
άλλες, όμως, κυρίως στη Νότιο Αφρική, δεν τα έχουν καταφέρει καθόλου καλά.

Ο Jeffrey Sachs είναι Καθηγητής Οικονομικών και διευθυντής του Κέντρου Διεθνούς Ανάπτυξης στο αμερικανικό πανεπιστήμιο Harvard

Η αμερικανική κυβέρνηση προσποιείται ότι τα περισσότερα προβλήματα στις φτωχές
χώρες είναι αποτέλεσμα δικών τους επιλογών. Η χαμηλή ανάπτυξη στην Αφρική,
λένε οι Αμερικανοί ηγέτες, προκαλείται από την κακή διακυβέρνηση. Η ζωή, όμως,
είναι πολύ πιο σύνθετη απ’ ό,τι πιστεύει η κυβέρνηση Μπους.

Ας αναλογιστούμε τις αφρικανικές χώρες με την καλύτερη διακυβέρνηση: την
Γκάνα, την Τανζανία, το Μαλάουι και την Γκάμπια. Κάθε μια από τις χώρες αυτές
αντιμετώπισε υποβάθμιση των συνθηκών διαβίωσης τις τελευταίες δύο δεκαετίες,
ενώ πολλές χώρες στην Ασία, οι οποίες βρίσκονται σε χαμηλότερη θέση στις
διεθνείς κατατάξεις για την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης, όπως το
Πακιστάν, το Μπανγκλαντές, το Μιανμάρ και η Σρι Λάνκα, είχαν πολύ καλύτερη
οικονομική ανάπτυξη.

Οι κρίσιμοι παράγοντες

Η αλήθεια είναι ότι η απόδοση στα οικονομικά δεν εξαρτάται μόνο από τη
διακυβέρνηση, αλλά και από παράγοντες όπως είναι η γεωπολιτική, η γεωγραφία
και η οικονομική δομή. Χώρες με μεγάλο πληθυσμό και κυρίως με μεγάλες αγορές
έχουν την τάση να αναπτύσσονται πιο γρήγορα από χώρες που έχουν μικρότερο
πληθυσμό, αν και, όπως σε όλα τα οικονομικά δεδομένα, υπάρχουν και εξαιρέσεις.

Οι παράκτιες χώρες αποδίδουν, συνήθως, καλύτερα από χώρες που δεν έχουν
πρόσβαση στη θάλασσα. Χώρες με υψηλά επίπεδα ελονοσίας φαίνεται να έχουν
χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης από χώρες με χαμηλότερα επίπεδα ελονοσίας.
Αναπτυσσόμενες χώρες που γειτονεύουν με πλούσιες αγορές, όπως είναι το Μεξικό,
τείνουν να αποδίδουν καλύτερα από χώρες που είναι μακριά από μεγάλες αγορές.

Φτώχεια και βία

Οι διαφορές αυτές έχουν σημασία. Αν οι πλούσιες χώρες δεν λάβουν υπόψη τα
δεδομένα αυτά, θα δούμε το χάσμα ανάμεσα στους «νικητές» και τους «χαμένους»
αυτού του κόσμου να συνεχίσει να βαθαίνει. Αν οι πλούσιες χώρες κατηγορούν τις
φτωχές ότι δεν έχουν την κουλτούρα ή την πολιτική βούληση να ωφεληθούν από την
παγκοσμιοποίηση, δεν θα προκαλέσουν μόνο μεγαλύτερη φτώχεια, αλλά και ταραχές.
Αυτό θα φέρει, με τη σειρά του, βία και τρομοκρατία.

Είναι, λοιπόν, καιρός να προσεγγίσουμε την παγκοσμιοποίηση με μεγαλύτερη
σοβαρότητα από όση δείχνουν πλούσιες χώρες, όπως είναι η Αμερική.

Η προσέγγιση αυτή θα έπρεπε να ξεκινήσει από τα πιο επείγοντα: να
ικανοποιηθούν οι ανάγκες των φτωχότερων ανθρώπων του πλανήτη. Σε μερικές
περιπτώσεις, οι συνθήκες διαβίωσής τους είναι δυνατόν να βελτιωθούν σημαντικά
με καλύτερη διακυβέρνηση μέσα στις ίδιες τις χώρες τους.

Σε άλλες περιπτώσεις, όμως, μια ειλικρινής ματιά στα δεδομένα, θα αποκαλύψει
ότι οι βασικές αιτίες είναι οι ασθένειες, η αστάθεια στο κλίμα, τα άγονα
εδάφη, η μεγάλη απόσταση από τις αγορές και πάει λέγοντας.

Βοήθεια, αντί για διαλέξεις

Μια ρεαλιστική εκτίμηση δείχνει, επιπλέον, ότι οι φτωχότερες χώρες δεν μπορούν
να συγκεντρώσουν τα απαραίτητα κεφάλαια για να λύσουν αυτά τα προβλήματα μόνες
τους. Αντί για τις διαλέξεις που προσφέρουν οι πλούσιες χώρες σχετικά με το
πόσο χαμηλή ήταν η οικονομική απόδοσή τους, χρειάζεται, για να υπάρξουν
αληθινές λύσεις, να παράσχουν επαρκή οικονομική βοήθεια.

Ένα παράδειγμα είναι διαφωτιστικό: Για να ελεγχθούν οι ασθένειες, χρειάζεται
ένα σύστημα υγείας που να παρέχει φάρμακα που σώζουν ζωές, αλλά και κάποιες
στοιχειώδεις υπηρεσίες πρόληψης, όπως είναι τα φάρμακα για την καταπολέμηση
της ελονοσίας και βιταμίνες για την καταπολέμηση των ασθενειών που
προκαλούνται από ελλιπή διατροφή.

Ένα τέτοιο σύστημα κοστίζει τουλάχιστον 40 δολάρια τον χρόνο, για κάθε
άνθρωπο. Αυτό είναι ένα πολύ μικρό ποσό για τις πλούσιες χώρες, οι οποίες
συνήθως ξοδεύουν πάνω από 2.000 δολάρια ετησίως για κάθε πολίτη τους, στον
τομέα της υγείας. Είναι, όμως, ένα μεγάλο ποσό για μικρές χώρες, όπως είναι το
Μαλάουι, όπου τα κατά κεφαλήν ετήσια εισοδήματα φτάνουν τα 200 δολάρια.

Ακόμη και αν η κυβέρνηση του Μαλάουι είναι καλή, οι κάτοικοι της χώρας θα
πεθαίνουν σε μεγάλους αριθμούς από ασθένειες, αν το Μαλάουι δεν δεχτεί επαρκή
βοήθεια.

Γιατροί και ιεροκήρυκες

Για να πετύχει η παγκοσμιοποίηση, πρέπει να σκεφτόμαστε περισσότερο σαν
γιατροί και λιγότερο σαν ιεροκήρυκες. Αντί να τιμωρούμε τους φτωχούς για τις
«αμαρτίες» τους, ας κάνουμε προσεκτικές διαγνώσεις, όπως κάθε καλός γιατρός,
για κάθε χώρα και περιοχή, ώστε να καταλαβαίνουμε τους βασικούς λόγους που
επιβραδύνουν την οικονομική ανάπτυξη.

Σε μερικές περιοχές, όπως οι Άνδεις και η Κεντρική Ασία, το πρόβλημα είναι
κυρίως η γεωγραφική απομόνωση. Εδώ, το ζητούμενο είναι να χτιστούν δρόμοι, να
υπάρξουν αεροπορικές ανταποκρίσεις και να γίνει σύνδεση με το Διαδίκτυο, ώστε
να υπάρξει καλύτερη επικοινωνία με τον υπόλοιπο κόσμο. Οι πλούσιες χώρες
πρέπει να βοηθήσουν για τη χρηματοδότηση αυτών των σχεδίων.

Στη Νότιο Αφρική, οι προκλήσεις είναι να περιοριστούν οι ασθένειες, να αυξηθεί
η γονιμότητα της γης και να πολλαπλασιαστούν οι ευκαιρίες για εκπαίδευση. Για
μια ακόμη φορά, χρειάζεται μεγαλύτερη βοήθεια από το εξωτερικό.

Σε άλλες περιοχές, τα μεγαλύτερα προβλήματα μπορεί να είναι η έλλειψη νερού,
οι διακρίσεις εναντίων των γυναικών ή άλλων ομάδων, ή ένας συνδυασμός
προβλημάτων.

Το κοινό μας μέλλον

Είναι πια καιρός να λάβουμε σοβαρά υπόψη τις δυσκολίες της παγκοσμιοποίησης. Η
ιδεολογία της Ουάσιγκτον, ότι «ένα μέγεθος κάνει για όλους», έχει ξεπεραστεί.
Καθώς βρισκόμαστε στο χείλος του πολέμου, είναι επείγον να αρχίσει άμεσα η
προσπάθεια να κάνουμε την παγκοσμιοποίηση ωφέλιμη για όλους.

Αυτό μπορεί να γίνει αν αφαιρέσουμε τις ιδεολογικές παρωπίδες από τους
πλούσιους και αν κινητοποιήσουμε τη συνεργασία μεταξύ πλούσιων και φτωχών. Το
κοινό μας μέλλον εξαρτάται από αυτά.

© Project Syndicate, Οκτώβριος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Γ. Κανελλοπουλος