Από τη «φωλιά του κούκου» στο σπίτι της ελπίδας

Είχαν και οι τρεις περάσει εκείνη τη διαχωριστική γραμμή που οδηγεί σε
ποταμούς δίχως όχθες και σε βυθούς δίχως πάτο. Με σκιές και φαντάσματα,
σύγχυση και φοβίες, ενοχές και ανέλπιδες μέρες. Τη μισή ζωή του – τριάντα
συναπτά έτη – την πέρασε στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής ο 62χρονος σήμερα
Στέφανος. Δεκαπέντε χρόνια ζωής ξόδεψε εκεί και ο 65χρονος Γιάννης. Και ο
μικρότερος όλων, ο 36χρονος Νάσος, δώρισε τις πιο λαμπερές στιγμές της νιότης
του – 9 συνολικά χρόνια – στο Ψ.Ν.Α.

Τρεις πρωταγωνιστές της ζωής. Συγκάτοικοι πια στην ελπίδα

Είχε τόσο συνηθίσει ο Στέφανος που αρνιόταν στην αρχή το δώρο της ελπίδας. Ο
Γιάννης ένιωσε «σαν να σπάζανε ξαφνικά οι αλυσίδες». Και ο Νάσος που είχε το
προνόμιο του μικρότερου εγκλεισμού άρπαξε και αξιοποίησε την ευκαιρία που
υποσχόταν «επανένταξη».

Δεν βρέθηκαν μεμιάς αλλά σταδιακά και σε διαφορετικές χρονικές στιγμές στο
προστατευμένο διαμέρισμα της οδού Ελλανίκου στο Παγκράτι. Ο Στέφανος και ο
Γιάννης συγκατοικούν και μοιράζονται το ίδιο δωμάτιο από το 1994. Την παρέα
συμπλήρωσε ο Νάσος τέσσερα χρόνια αργότερα, μια κρύα μέρα του Φεβρουαρίου του
’98. Πήρε το διπλανό δωμάτιο. Μοιράζονται τους υπόλοιπους χώρους όπως όλοι οι
συγκάτοικοι. Μοιράζονται και τις ευθύνες. Το μαγείρεμα είναι υποχρέωση του
Γιάννη, «τα καταφέρνω καλύτερα απ’ όλους». Ο Στέφανος στρώνει καθημερινά τα
κρεβάτια, σκουπίζει και σφουγγαρίζει. Ο Νάσος τροφοδοτεί το σπίτι με ψώνια. Αν
κάποια μέρα, κάποιος δεν έχει διάθεση για κάτι, το αναλαμβάνει κάποιος άλλος.
Η ελαστικότητα της συμβίωσης δίνει μικρές ανάσες σε όλους.

Ο Νάσος. Κάπου ανάμεσα στα 18 με 20 έγινε το «κλικ». Μετά βρέθηκε στον γκρεμό. Τώρα παλεύει για την κάθε μέρα…

Τρεις άνθρωποι, τρεις πρωταγωνιστές της ζωής, με διαφορετικές ιστορίες και
παράλληλες πορείες συναντήθηκαν στο ίδιο σταυροδρόμι. Δίνουν τους μικρούς και
μεγάλους τους αγώνες και κερδίζουν καθημερινά το δικαίωμά τους στην ελευθερία.

Η Δώρα είναι η λογοθεραπεύτριά τους και ξέρει καλά την τέχνη της επαφής και
της επικοινωνίας. Όταν χρειάζεται φέρνει τα πράγματα εκεί που πρέπει. Η Πόπη,
από παλιά νοσηλεύτρια στο Ψ.Ν.Α, τους ξέρει από χρόνια και μπορεί να
ερμηνεύσει κάθε τους σιωπή, να δώσει την αξία που έχει κάθε τους αίτημα, να
τους τρυφερέψει και να τους γαληνέψει.

Καθισμένοι αντικρυστά, όλοι μαζί, στο ίδιο τραπέζι μοιραζόμαστε τσιγάρα και
αχνιστούς καφέδες και επιχειρούμε την κάθοδο στις ταραγμένες ζωές τους – κάθε
ένα βήμα με προσοχή μη σκοντάψουμε στην απελπισία των προηγούμενων βιωμάτων.

Έψαχνα να βρω δουλειά, δεν έβρισκα πουθενά. Έγινε το «κλικ»

Ο Νάσος αφηγείται πρώτος. Αργά, σταθερά, με λέξεις γεμάτες νόημα και σύνδεση
μεταξύ τους. Παιδί Ελλήνων μεταναστών, πρωτότοκος, γεννήθηκε και μεγάλωσε στην
Αυστραλία. Ακολούθησαν δύο αδερφές. Ήρθαν στην Αθήνα, όταν εκείνος ήταν έξι
χρόνων, το 1972. Δεν ξέρει, λέει, τι έγινε. Όλα πήγαιναν καλά, τέλειωσε το
Λύκειο δίχως πρόβλημα και εκεί, κάπου ανάμεσα στα 18 με 20, έγινε το «κλικ».

«Θυμάμαι ήταν καύσωνας την εποχή που άρχισα να παραμιλάω. Είχα φαίνεται κάποια
προδιάθεση, ήμουν κλειστό και μελαγχολικό άτομο… Έψαχνα να βρω δουλειά, δεν
έβρισκα πουθενά και αυτός ήταν ένας λόγος που απομονωνόμουν περισσότερο…».

Ο κρίκος της αλυσίδας που ένωνε το χθες με το τώρα και το αύριο, είχε σπάσει.
Ο Νάσος είχε περάσει τη διαχωριστική γραμμή. Έχασε τον έλεγχο της ζωής του.
Άρχισε να πίνει, να βρίσκεται σε διαρκή σύγχυση, να βιαιοπραγεί. Έγινε
επιθετικός και απέναντι στην υπερπροστατευτική μητέρα του, που αρνιόταν το
γεγονός ότι ο Νάσος είχε μεγαλώσει. Βρέθηκε «προς εξέταση» στο Αιγινήτειο,
πέρασε για ένα μικρό διάστημα και τις πύλες του Κορυδαλλού και αμέσως μετά
«στο Δαφνί για θεραπεία, όπως μου είπαν. Τότε πήρα την κάτω βόλτα…».

Τους πρώτους έξι μήνες αρνιόταν και να βγει στο προαύλιο. Το μόνο που
λειτουργούσε ήταν το ένστικτο της επιβίωσης. Δεν σκεφτόταν τίποτα. Ήταν
χαμένος, ένιωθε χαμένος. Δεν θυμάται σκέψεις, συναισθήματα, άμυνες. Μονάχα ένα
κενό, ένα γκρίζο κενό, ημέρες που δεν ήξερε πότε άρχιζαν και πότε τελείωναν:
«Τώρα που οι σκέψεις μου είναι τακτοποιημένες και έχω ξαναβρεί τον εαυτό μου,
ξέρω ότι έζησα ένα χάος. Κάτι με έσπρωξε σ’ έναν γκρεμό κι έμεινα εκεί για
χρόνια, δίχως καν να παλεύω να ανέβω ξανά από το μονοπάτι…».

Σταδιακά. Δεν βρέθηκε απότομα στο διαμέρισμα ο Νάσος. Όταν άρχισε να
εφαρμόζεται το πρόγραμμα «Ψυχαργώς» του Ψ.Ν.Α. – με σκοπό να μετασχηματιστούν
και να κλείσουν έως το 2006 πέντε ψυχιατρικά νοσοκομεία της χώρας – κρίθηκε
κατάλληλος και βρέθηκε, το 1995, με άλλους 13 στον ξενώνα του Κορυδαλλού
(Μονάδα Ψυχοκοινωνικής Αποκατάστασης), όπου έμεινε δύο χρόνια. Για έναν ακόμη
χρόνο έμειναν και οι 14 μαζί σε ξενώνα της Αχαρνών, όπου μετακόμισαν, και
ακολούθησε το ’98 το τρίτο στάδιο, η μετακίνησή του στο προστατευμένο σπίτι
της οδού Ελλανίκου. Η πορεία του έως τώρα είναι σταθερή και αξιοζήλευτη. Δεν
κάνει «κοιλιές», ούτε δραπετεύει από την πραγματικότητα. Δηλώνει ευτυχής που
έχει αυτό το προνόμιο. Νιώθει ευγνωμοσύνη για το πρόγραμμα, που τους
απαλλάσσει από το άγχος της επιβίωσης. Τα έξοδα είναι όλα καλυμμένα, η
επίβλεψη εβδομαδιαία. Η ελπίδα είναι καθημερινός επισκέπτης στη ζωή του Νάσου.

Η δουλειά ήταν μια πρόκληση. Μονάχα οι προϊστάμενοί του ξέρουν το ιστορικό
του, «με στηρίζουν, με βοηθούν». Για όλους τους υπόλοιπους ο Νάσος είναι απλά
ένας καλός συνάδελφος – και μάλιστα πολύ καλός στη δουλειά του…

Δεν κάνει όνειρα και σχεδιασμούς ζωής. Ξέρει ότι βρίσκεται στην αρχή του
τέλους αλλά, όπως λέει, «είναι νωρίς για να πω ότι θέλω στη ζωή μου μια
γυναίκα, παιδιά, οικογένεια. Θα έχω ευκαιρίες να τα δημιουργήσω όλα αυτά
αργότερα, το ξέρω. Τώρα απολαμβάνω την ελευθερία μου. Είμαι αυτάρκης κι αυτό
είναι το πιο σημαντικό απ’ όλα…».

Ξαφνικά όλα «στράβωσαν» στην Ιταλία

Ο κύκλος της ζωής του Γιάννη έμοιαζε τεράστιος και γεμάτος προοπτικές την
εποχή που όλα «στράβωσαν» στην Ιταλία. Ήταν φωτεινά και γεμάτα αγώνες τα
χρόνια της φοιτητικής του ζωής, πήρε το πτυχίο του Μηχανολόγου Μηχανικού και
είχε, ήδη, δική του δουλειά: «Ο πατέρας μού έκοψε το συνάλλαγμα και
αναγκάστηκα από νωρίς να δουλεύω, για να μπορώ να επιβιώνω και να σπουδάζω.
Ήμουν αντιπρόσωπος ενός γερμανικού εργοστασίου βιομηχανικών χημικών προϊόντων,
ύστερα έγινα αντιπρόσωπος φαρμάκων και μετά δούλεψα σε τροφοδοσία πλοίων…».

Ένα δίπλωμα ευρεσιτεχνίας τού έδωσε τη δυνατότητα να ανοίξει ένα δικό του
εργαστήριο παραγωγής σκαφών. Τίποτα δεν προμήνυε τη θύελλα που ήρθε
αναπάντεχα, όπως όλες οι θύελλες: «Όλα ξεκίνησαν από την προσπάθεια ανανέωσης
του διαβατηρίου μου. Οι προξενικές αρχές δεν το ανανέωναν, απαιτούσαν να
επιστρέψω στην Ελλάδα, οι ιταλικές το ζητούσαν επιμόνως…».

Κάπου το μυαλό σκάλωσε, είχε να κοιμηθεί 15 ημέρες, κατέληξε σε μια
νευρολογική κλινική, πέρασε πολλά που δεν θέλει να θυμηθεί, μέχρι που ένας
αδερφός του πήγε στην Ιταλία, τον βοήθησε να ξεπουλήσει τα πάντα – «για ένα
κομμάτι ψωμί» – και επέστρεψαν μαζί στην Αθήνα, το 1979.

«Σπίτι» του έγινε το πλυσταριό της αδερφής του, όπου πέρασε μαύρες ημέρες και
το μυαλό του έγινε περισσότερο ταραγμένο. Τον πήγαν στο Δαφνί «τα ίδια μου τα
αδέρφια και εγώ το δέχθηκα γιατί δεν είχα πού να μείνω… Εκεί αρρώστησα από
φυματίωση και έμεινα στο σανατόριο του νοσοκομείου δυόμισι χρόνια. Όταν εκείνο
έκλεισε, με μετέφεραν στο “Τατσόγλειο Γ'”, όπου πέρασα τα υπόλοιπα χρόνια
μου». Δούλευε στο περίπτερο και βοήθησε στο κτίσιμο του καφενείου του
νοσοκομείου. Ήταν χρόνια μονόχνοτα, με λιγοστές ακτίνες: «… χαμένα χρόνια,
απελπισμένα…». Την εποχή που ξεκίνησαν να εφαρμόζονται τα προγράμματα ο
Γιάννης ήταν από τους πρώτους που προτάθηκε από την ειδική επιτροπή να ζήσει
σε προστατευμένο διαμέρισμα. «Τρελάθηκα από τη χαρά μου» λέει και όλοι γελάνε
με νόημα! Θυμάται τις πρώτες ημέρες στο διαμέρισμα που ήταν ημέρες
«αναγνώρισης του περιβάλλοντος, επαφής με τη νέα πραγματικότητα. Μου ανατέθηκε
να είμαι ο μάγειρας και ο διαχειριστής των οικονομικών μας. Τα πήγα θαυμάσια.
Έπαιρνα σιγά-σιγά τη ζωή μου στα χέρια μου, γύρω μου άνοιγαν οι ουρανοί,
καταφέραμε να διαχειρισθούμε σωστά τα έξοδά μας και να αποκτήσουμε ψυγείο,
πλυντήριο, σκούπα, τηλεόραση, είναι ένα θαυμάσιο συναίσθημα…».

Ελπίζει «σε ό,τι μπορεί να ελπίζει ένας συνταξιούχος». Δεν αποζητά τίποτα
περισσότερο από «ήρεμες ημέρες, αυτό που λέμε γαλήνη». Με την αδερφή του έχει
επαφή «δεν έρχεται εκείνη, την επισκέπτομαι εγώ». Με τα δύο του αδέρφια
«καμιά! Μου έκλεισαν εκείνοι την πόρτα, έκλεισα και εγώ την δική μου…».

Μπήκε… παιδί, βγήκε με άσπρα μαλλιά

Ο Στέφανος είναι ο καλαμπουρτζής της παρέας. Ένας άνθρωπος που μεγάλωσε στο
ψυχιατρείο – μπήκε παιδί και βγήκε με γκρίζα μαλλιά – δεν είναι εύκολο να
αποδεχθεί κανόνες ζωής που ποτέ δεν γνώρισε. Γεννήθηκε στον Βύρωνα και θυμάται
τη μητέρα του που είχε ψυχολογικά προβλήματα και πέρασε πριν απ’ αυτόν τη
βαριά πόρτα του ψυχιατρείου: «Ο πατέρας μου την έβαλε στο Δαφνί και αργότερα
έβαλε και μένα. Ερχόταν μια φορά το δίμηνο, το τρίμηνο, να με δει. Μια φορά με
πήγε να δω και τη μητέρα μου. Είχε “μεγαλώσει” η εικόνα της, δεν ήταν αυτή που
θυμόμουν…».

«Προτιμούσα το Δαφνί…».Οι μόνες ευδιάκριτες μνήμες είναι αυτές, οι άλλες
θολώνουν, μπερδεύονται. Το ’63 ήταν 22 χρόνων. Το ’94, που πήρε τον δρόμο της
επανένταξης, στα 53. «Όταν μου είπαν ότι μπορώ να πάω σε σπίτι, δεν ήθελα.
Ύστερα με έπεισαν. Για ένα διάστημα ξαναγύρισα στο Δαφνί, έπειτα προτίμησα το
σπίτι. Είμαι πολύ καλός τεχνίτης, έβαφα και επιδιόρθωνα τα πάντα στο
νοσοκομείο. Και τώρα είμαι στην ομάδα των τεχνιτών και πηγαίνω και βοηθάω. Εδώ
νοικοκυρεύω το σπίτι…». Η αγαπημένη συνήθεια του Στέφανου, είναι η
καθημερινή του βόλτα στο Ζάππειο. Κάθεται με τις ώρες στα παγκάκια και
παρατηρεί τη ζωή να περνάει μπροστά του. Ο Γιάννης δεν αρέσκεται τόσο στις
βόλτες. Ο Νάσος αγαπάει τον κινηματογράφο. Είναι φορές που επιλέγουν να πάνε
κάπου όλοι μαζί. Κάποιες άλλες συνοδεύονται και από τα κορίτσια – τη Δώρα και
την Πόπη. Οργανώνουν μια εκδρομή, μια θεατρική βραδιά ή πάνε για λουκουμάδες
στο «Αιγαίο». Τίποτα δεν είναι εύκολο, τίποτα δεδομένο. Αλλά υπάρχει μια βάση
σταθερή, υπάρχει μοίρασμα, στήριξη, ενδιαφέρον. Υπάρχει ελπίδα…